۲۱ اوت ۱۹۱۴ یک کسوف کلی آسمان بخشهایی از اروپا و آسیا را برای چند دقیقه تاریک کرد. آن رویداد فرصت مناسبی برای آزمون یکی از پیشبینیهای مهم نظریهٔ نسبیت عام بود، اما آغاز جنگ جهانی اول مانع از انجامِ این مشاهدات شد.
هدف مأموریت: آزمون پیشبینی نسبیت عام
اِروین فینلی-فروندلیخ، ستارهشناس آلمانی و همکار آلبرت اینشتین، بهسرپرستی یک تیم راهی شبهجزیرهٔ کریمه در جنوب روسیه شد تا در طول کسوف کلی موقعیت ستارگان نزدیک لبهٔ خورشید را اندازهگیری کند. هدف این بود که جابهجاییِ اندکِ ظاهریِ نور ستارگان، ناشی از انحنای فضا-زمان اطراف خورشید، ثبت و با پیشبینیهای نظریهٔ نسبیت عام مقایسه شود. (صفحهٔ ویکیپدیا دربارهٔ اِروین فینلی-فروندلیخ)
روشِ اندازهگیری
- عکسبرداری از میدان ستارهای اطراف خورشید در زمان کسوف کلی.
- مقایسهٔ موقعیتهای مشاهدهشده با عکسهای مرجع از همان ناحیه در زمانهای دیگر.
- محاسبهٔ جابهجایی زاویهای و مقایسهٔ آن با مقادیر پیشبینیشده توسط نسبیت عام. (اطلاعات بیشتر دربارهٔ نسبیت عام)
اختلالِ جنگ: توقیف تجهیزات و بازداشت اعضا
آغاز جنگ جهانی اول، تنها بیست روز پیش از کسوف، برنامهها را مختل کرد. پس از اعلام جنگ بین آلمان و روسیه، اعضای گروه آلمانی در کریمه بازداشت و تجهیزات رصدیشان توقیف شد. نتیجه این شد که فرصت ثبت مشاهدات از دست رفت و آن تلاش میدانی به نتیجه نرسید.
پیآمدها: اثباتِ نظریه در کسوف ۱۹۱۹
اگرچه اکسپدیشن کریمه ناکام ماند، چهار سال بعد در کسوف ۲۹ مهٔ ۱۹۱۹ گروهی به سرپرستی آرتور اِدینگتون مشاهداتی انجام دادند که انحراف نور را مطابق پیشبینیهای اینشتین نشان داد. آن مشاهدات نقش مهمی در پذیرش عمومی نسبیت عام ایفا کردند و کسوف ۱۹۱۹ معمولاً بهعنوان آزمایشی تعیینکننده در تاریخ فیزیک یاد میشود. (آرتور اِدینگتون — ویکیپدیا, جزئیات کسوف ۱۹۱۹)
اهمیت تاریخی وِدرسها برای علم
- نمونهای روشن از تأثیر سیاست و جنگ بر پیشرفت علمی؛ یک آزمایشِ مهم میتواند بهدلیل تحولات ژئوپولیتیک متوقف شود.
- یادآوری دشواریهای رصدهای میدانی اوایل قرن بیستم و هزینههای لجستیکیِ انجام رصدهای دقیق در مناطق دوردست.
- تأکید بر روندِ طولانیِ اعتبارسنجی علمی؛ بسیاری از نظریهها با مجموعهای از آزمونهای مستقل و تکرارشونده بهاثبات میرسند.
از کسوف تا ابزارهای مدرنِ آزمون نسبیت
امروزه روشهای متنوعتری برای آزمون نسبیت عام در دست است: عدسیهای گرانشی در مقیاس کیهانی، رصدهای رادیویی دقیق، و آشکارسازی امواج گرانشی همگی پیشبینیهای اینشتین را با دقت بسیار بالاتری محک زدهاند. این ابزارها نشان میدهند که حتی اگر یک فرصت تاریخی از دست برود، مسیرِ اعتبارسنجی علمی میتواند با تکنیکهای جدید ادامه یابد.
نتیجهگیری
ماجرای اکسپدیشنِ کریمه نشان میدهد پیشرفت علم علاوه بر ایدههای برنده، به ثبات اجتماعی، امکان سفر و همکاریهای بینالمللی نیاز دارد. جنگ و بحرانهای سیاسی میتوانند حتی تلاشهای سادهٔ علمی را نیز بینتیجه کنند، اما تاریخ علم پر است از نمونههایی که پژوهش، با وجود موانع، راه خود را یافته است. پرسشهای باقیمانده ایناند: چه روشهای جدیدتری برای آزمونهای دقیقتر نسبیت پدید خواهند آمد و چگونه میتوان زیرساختهای علمی را در برابر ناپایداریهای سیاسی مقاومتر ساخت؟
