کمیسیون ارتباطات فدرال ایالات متحده (FCC) تنها چند سال پیش با صدور مجوزهای کلان، آستانهای تازه در توسعهٔ صنعت فضا گشود. حالا نوبت به پروژههایی رسیده که چشمانداز آسمانِ شب را برای تمام ساکنانِ سیارهٔ زمین دگرگون میکنند. از آینههای غولپیکرِ خورشیدی تا مراکز دادهٔ مداری و اینترنتِ پرسرعت، تمامِ اینها در حال گذر از مرحلهٔ آزمایش به فاز عملیاتی هستند و هیچ مانعِ حقوقیِ جدی در برابرِ آنها قد علم نمیکند.
در ۱۰ ژوئیه، FCC درخواستِ شرکتِ کالیفرنیاییِ «رفلکت اوربیتال» را برای پرتابِ یک آینهٔ فضاییِ ۱۸ در ۱۸ متر بررسی و تأیید کرد. هدفِ اولیهٔ این پروژه، بازتابِ نورِ خورشید به مزارعِ خورشیدیِ رویِ زمین برای تولیدِ انرژی پس از غروبِ آفتاب بود. اما ستارهشناسان و محیطزیستگرایان هشدار میدهند که اگر این مجوز بهبهانهٔ توسعهٔ یک صورتِ فلکیِ متشکل از ۵۰ هزار بازتابندهٔ خورشیدی گسترش یابد، آسمانِ شب از نظرِ بصری و نوری برای همیشه تغییر خواهد کرد.
این تصمیم تنها آغازِ مسیر است. غولهایِ فناوریِ فضایی مانندِ اسپیسایکس، بلو اوریجین و استارکلود نیز در نوبتِ صدورِ مجوز از FCC قرار گرفتهاند تا ناوگانهایِ عظیمِ ماهوارهای و مراکزِ دادهٔ مداریِ خود را به فضا بفرستند. اگر تمامِ این اپلیکیشنها مصوب شوند، تا جایی که چشم کار میکند تنها شفقهای نوریِ ماهوارهها به جایِ کهکشانِ راهِ شیری قابلِ مشاهده خواهند بود.
فناوری در حالِ پرواز، قانون درجا زدن
چارچوبِ مدیریتی که امروزه بر فعالیتهای تجاری در فضا حاکم است، با سرعتِ انفجاریِ پیشرفتِ تکنولوژی همخوانی ندارد. در گذشته، پرتابِ فضاپیما بیشتر در انحصارِ دولتها بود، اما امروزه بخشِ خصوصی با بودجههایِ میلیاردی و سرعتِ توسعهٔ کمسابقه واردِ میدان شده است. کارشناسانِ حقوقِ فضا و فعالانِ محیطزیست بهطورِ مشترک تأیید میکنند که تکنولوژی از محیطِ نظارتی پیشی گرفته و خلأهایِ قانونی را به نفعِ توسعهدهندگانِ بیرقیب پر کرده است.
حفرههایِ حقوقیِ معاهدهٔ فضایِ ماورایِ جو
پس از نیمقرن، چارچوبِ حاکم بر کاوشِ فضایی هنوز بر پایهٔ اسنادِ تدوینشده در دههٔ ۱۹۶۰ میلادی استوار است. طبقِ مفادِ معاهدهٔ فضایِ ماورایِ جو، اختیاراتِ نظارت بر ثبت و پرتابِ ماهوارهها مستقیماً در اختیارِ کشورِ مبدأ است. در عینِ حال، کشورِ پرتابکننده مسئولِ جبرانِ خسارتهایِ وارده به سایرین است.
اما این مسئولیتِ حقوقی محدودیتهایِ آشکاری دارد. راسکین هارتلی، مدیرِ اجراییِ گروهِ محیطزیستیِ «دارکاسکای اینترنشنال»، توضیح میدهد که قوانینِ فعلی تنها خساراتِ فیزیکی مانندِ برخوردِ ماهوارهها در مدار یا سقوطِ قطعات به سطحِ زمین را پوشش میدهند. بازتابِ نورِ خورشید توسطِ آینههایِ فضایی یا ایجادِ تراکمِ نوری که فعالیتِ رصدخانهها را مختل میکند، در تعاریفِ حقوقیِ فعلی بهعنوانِ خسارت بهحساب نمیآید.
مادهٔ اولِ معاهده تصریح میکند که استفادهٔ از فضا باید به نفعِ همهٔ کشورهایِ جهان باشد. با این حال، تعریفِ دقیقِ «نفعِ مشترک» و مکانیزمهایِ اجراییِ آن در صورتِ عدمِ اجماع کاملاً ابهامآمیز باقی مانده است.
کندیِ نهادهایِ سازمانِ ملل در برابرِ سرعتِ موشکها
انتظار میرود نهادهایِ تابعِ سازمانِ ملل متحد مانندِ ادارهٔ امورِ فضایِ ماورایِ جو (UNOOSA) و کمیتهٔ استفادههایِ مسالمتآمیز از فضا (COPUOS) این چالش را پیگیری کنند. واقعیت این است که این نهادهایِ نهادی فرسوده، با بروکراسیِ کند و لزومِ اجماع برایِ تصویبِ هر تصمیم، عملاً قادر به واکنشِ سریع به تحولاتِ فضا نیستند. تا زمانی که گزارشهایِ کارشناسی در جلساتِ سازمانِ ملل بررسی و تصویب شوند، شرکتهایِ فضایی هزارانِ ماهوارهٔ جدید به مدار پرتاب کردهاند.
تلاشهایِ بینالمللی برای بهروزرسانیِ قوانین نیز با بنبست مواجه شده است. در ماههایِ اخیر، اسلواکی با همکاریِ اتحادیهٔ بینالمللیِ نجوم (IAU) درخواستِ ارائهٔ گزارشِ علمی به کمیتهٔ COPUOS را داشت که متأسفانه بهدلیلِ موانعِ فرایندهایِ اداریِ داخلیِ سازمانِ ملل با رد مواجه شد. این اتفاق نشان داد که حتی ورودِ دادههایِ علمیِ تازه نیز نمیتواند بر سلسلهمراتبِ دیپلماتیکِ قدیمی غلبه کند.
آیندهای بدونِ ستارهها؟
پیامدهایِ زیستمحیطی و نجومیِ این رویکردِ یکجانبه فراتر از اختلالاتِ موقت است. آلودگیِ نوری در فضایِ خارجِ از جو نهتنها مشاهدهٔ کهکشانها و ستارگان را برایِ بشریت از بین میبرد، بلکه میتواند بر اکوسیستمِ زمین و رفتارِ حیواناتِ شبگرد نیز تأثیر بگذارد. رصدخانههایِ معتبر رویِ زمین و ماهوارههایِ اخترشناسی که به طولِ موجهایِ نوری حساساند، بهسرعت با نویزهایِ نوریِ جدید مواجه خواهند شد.
تا زمانی که قوانینِ فضایِ ماورایِ جو با واقعیتهایِ تجاریِ قرنِ ۲۱ هماهنگ نشوند، آسمانِ شب به باندِ ترافیکیِ تجاری تبدیل خواهد شد. جامعهٔ جهانی نیازمندِ پیماننامههایِ جدیدی است که نهتنها جلویِ برخوردهایِ فیزیکی را بگیرند، بلکه استانداردهایِ سختگیرانهای برای نوردهی، تراکمِ مداری و مسئولیتپذیریِ شرکتهایِ خصوصی تعیین کنند. در غیرِ این صورت، نسلهایِ آینده شاید تنها تصاویرِ دیجیتالِ آسمانِ پُرستاره را در آرشیوهایِ خود حفظ کنند.
