پنجاه سال پیش در چنین روزی، فرودگر وایکینگ ۱ روی دشتهای مریخ نشست و خاک آن را برای یافتن نشانههای حیات بررسی کرد. اما آیا این مأموریت تاریخی واقعاً موفق به کشف موجودات زنده شد؟ پاسخ این سوال همچنان یکی از داغترین بحثهای علمی است.
به گزارش نکیساگ، بن کلارک، عضو تیم علمی وایکینگ و دانشمند ارشد مؤسسه علوم فضایی، میگوید: «وایکینگ به احتمال زیاد حیات میکروبی خودپرور را در مریخ پیدا کرده است، تقریباً ۱۰۰۰ سلول در هر گرم.» اما این نظر همه نیست.
آزمایشهای جنجالی وایکینگ
مأموریتهای دوقلوی وایکینگ شامل دو فرودگر و دو مدارگرد بودند. وایکینگ ۱ در ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۶ در دشت کریس فرود آمد و وایکینگ ۲ در ۳ سپتامبر همان سال در دشت یوتوپیا. این کاوشگرها اولین نمونههای خاک مریخ را برداشتند و با استفاده از سه آزمایش مختلف به دنبال نشانههای حیات گشتند.
یکی از ابزارهای کلیدی، GCMS (ترکیب کروماتوگراف گازی و طیفسنج جرمی) بود که میتوانست مولکولهای آلی را شناسایی کند. اما بیشتر دانشمندان در آن زمان به این نتیجه رسیدند که نتایج منفی بوده و حیاتی در خاک مریخ وجود ندارد.
تکنیکهای مختلف تشخیص حیات
سه آزمایش تشخیص حیات با روشهای متفاوت طراحی شده بودند. دو آزمایش عموماً نتایج منفی دادند، اما آزمایش سوم که «آزمایش انتشار نشاندار» (Labeled Release) نام داشت، واکنش قوی و مثبتی نشان داد. گیلبرت لوین، مخترع این آزمایش، تا پایان عمر خود در ۹۷ سالگی متقاعد بود که این دستگاه موجودات زنده را در خاک مریخ پیدا کرده است.
اما منتقدان میگویند مواد معدنی خاصی میتوانند چنین واکنشی را شبیهسازی کنند. بن کلارک توضیح میدهد: «وقتی مقدار دوم ماده مغذی اضافه شد، پاسخ اضافی وجود نداشت. این سوال پیش آمد که آیا موجودات بین آزمایشها مردند؟»
چرا دانشمندان شک دارند؟
عدم وجود مولکولهای آلی در خاک مریخ، مهمترین دلیل شکاکیت بود. اما کلارک اشاره میکند که شاید مواد مغذی مناسبی در آزمایشها استفاده نشده باشد. میکروبیولوژیستها میدانند که برخی موجودات از سولفات به عنوان منبع انرژی استفاده میکنند و برای این کار به گاز هیدروژن نیاز دارند. جالب اینجاست که در هیچکدام از آزمایشهای تشخیص حیات وایکینگ، گاز هیدروژن به محفظهها اضافه نشد، در حالی که دستگاه GCMS در فاصله چند سانتیمتری یک مخزن پر از هیدروژن داشت!
کلارک میگوید: «متأسفانه هیچ اتصالی بین مخزن هیدروژن و بسته آزمایش تشخیص حیات وجود نداشت. این یک فرصت از دست رفته بود.»
تشخیصهای مثبت واقعی؟
حتی امروزه برخی دانشمندان معتقدند که نتایج برخی آزمایشها مثبت واقعی بوده اما اشتباه تفسیر شدهاند. برخی دیگر میگویند حیات ممکن است فقط چند سانتیمتر زیر سطح در مناطقی که یخ وجود دارد، پنهان شده باشد. اکتشافات جدید مریخنوردهایی مانند کنجکاوی و استقامت، مولکولهای آلی و «نقاط کاهش» را یافتهاند که میتوانند نشانههایی از فعالیت بیولوژیکی باشند.
آینده جستجوی حیات در مریخ
بحث و جدل درباره نتایج وایکینگ نشان میدهد که طراحی آزمایش برای تشخیص حیات فرازمینی چقدر چالشبرانگیز است. مأموریت آینده بازگرداندن نمونه از مریخ (Mars Sample Return) که توسط ناسا و ESA برنامهریزی شده، میتواند با آوردن نمونههای دستنخورده به زمین، پرده از این راز بردارد. وایکینگ شاید پاسخ قطعی نداد، اما راه را برای پرسشهای بزرگتر هموار کرد.
