برخورد مرحلهٔ بالاییِ یک راکت فالکون 9 به سطح ماه در 5 اوت، گرد و غباری عظیم را به هوا برد و بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که آیا ماه در حال تبدیل شدن به محل تجمع اشیای ساخت بشر است.
چه اتفاقی افتاد؟
مرحلهٔ بالاییِ فالکون 9 با جرمی در حدود 8,800 پوند (4,000 کیلوگرم) روز 5 اوت به سطح ماه برخورد کرد و تودهای از رگولیت را تا فضا پرتاب کرد که از زمین نیز قابل مشاهده بود. این برخورد تنها نمونهای از هزاران موردی است که از دههٔ 1960 تاکنون اشیای ساخت بشر را روی سطح ماه جا گذاشته یا به آن برخورد کردهاند.
چرا این برخورد نگرانکننده است؟
با وجود مساحت حدود 38 میلیون کیلومتر مربع، گرانش پایین ماه (حدود 17 درصد زمین) باعث میشود ذرات غباری برخاسته مسافت بیشتری طی کنند و برای مدت طولانی معلق بمانند. ابرهای گردوغبار حاصل از اینگونه برخوردها میتوانند:
- تجهیزات علمی حساس را آلوده یا خراب کنند،
- شواهد زمینشناسی و دادههای ارزشمند را که نسلهای بعدی کاوش خواهند کرد، مخدوش سازند،
- خطر برای زیرساختها و سکونتهای آینده ایجاد کنند.
ستارهشناس و تاریخنگار فضایی جاناتان مکداول برخوردهای سنگین را معادل رویدادهای سطح قارهای روی زمین میداند؛ تکرار چنین رخدادهایی با رشد فعالیت انسانی دائم در ماه میتواند پیامدهای طولانیمدت و جدی داشته باشد. برای مرجع، صفحه ویکیپدیا دربارهٔ ماه را ببینید: ماه.
قوانین فعلی و خلأهای حقوقی
فعالیتهای انسانی در فضا در چارچوب پیمان فضای ماورای جو 1967 قرار دارد که از کشورها میخواهد از «آلودگی زیانآور» جلوگیری کنند. با این حال، این پیمان تعاریف عددی یا مقررات عملی دربارهٔ مدیریت پسماند فضایی و دفع مراحل موشکی در نزدیکی ماه ارائه نمیدهد. در عمل هنوز مجموعهای جامع از قواعد بینالمللی برای تعیین مناطق محافظتی، الزامهای پاکسازی یا روشهای مسئولیتپذیری در برخورد با پسماند ماه وجود ندارد.
نمونههای پیشین و روند صعودی
پیش از برخورد فالکون 9، مواردی شامل برخورد بخشی از یک موشک لانگ مارچ 3C چین به سمت دورِ ماه ثبت شده است. تا کنون حدود 3,000 شئ ساخت بشر روی سطح ماه پراکنده شده و جمعاً حدود 200 تُن اقلام زمینی یا عمداً رهاشده یا تصادفاً به ماه برخورد کردهاند؛ از ماژولهای ماموریتهای آپولو تا کاوشگرهای شوروی و چین.
پیامدهای علمی و محیطی
ورود مواد مصنوعی و ایجاد گودالهای جدید توسط برخورد مراحل سنگین موشکی میتواند نمایهٔ فیزیکی و شیمیایی سطح ماه را تغییر دهد. ماریِتا والدیا لِفور از انجمن سلطنتی نجوم هشدار میدهد که اختلالات مکرر ممکن است شواهد علمیِ بسیار ارزشمندی را که برای بازسازی تاریخ زمینشناسی ماه مورد نیاز است، مخدوش کند.
راهحلها و پیشنهادهای سیاستی
حقوقدانان و تحلیلگران فضایی چند راهکار مشخص را پیشنهاد میکنند تا ریسک تبدیل ماه به محل دپوی زباله کاهش یابد:
- تدوین توافقنامههای بینالمللی جدید با تعریف روشن «آلودگی زیانآور»، تعیین سقفهای عددی و مقررات دفع در نزدیکی ماه.
- استانداردهای صنعتی برای مدیریت مراحل پرتاب شامل طراحی برای بازگرداندن، هدایت کنترلشدهٔ ورود به سطح ماه یا حذف ایمن قطعات باقیمانده.
- ایجاد مناطق حفاظتی برای سایتهای دارای ارزش علمی و میراثی تا از دسترسی و تخریب غیرقابل بازگشت جلوگیری شود.
- مکانیزمهای پاسخگویی و انگیزشی مانند جریمهها، محدودیت دسترسی یا امتیازدهی برای بازیگرانی که مقررات را رعایت نمیکنند.
- شفافیت داده و ردیابی مشترک؛ انتشار تلهمتری پرتاب و مسیرها برای هماهنگی بینالمللی و کاهش تصادفات احتمالی.
گرِگوری رادیسیک، کارشناس حقوق فضایی، معتقد است تا زمانی که زیان ملموسی مثل تلفات انسانی یا از دست رفتن سرمایهٔ کلان رخ ندهد، انگیزهٔ بخش خصوصی برای رعایت دقیق مقررات کافی نخواهد بود؛ بنابراین سازوکارهای بازدارنده و مشوق، همراه با نهادهای رکندار بینالمللی، ضروری است.
در مسیر قانونگذاری جهانی
افزایش بازیگران ملی و تجاری لزوم قواعد هماهنگ بینالمللی را تشدید میکند. تدوین ضوابط عملی و الزامآور نه تنها از منظر حفاظت محیطی و علمی اهمیت دارد، بلکه برای توسعهٔ پایدار زیرساختهای فضایی و تضمین امنیت عملیاتی آینده حیاتی است.
مطالعات و منابع پیشنهادی
برای بررسی بیشتر میتوانید به صفحات تحلیلی و اطلاعاتی مراجعه کنید: Space.com و صفحات ویکیپدیا دربارهٔ پیمان فضای ماورای جو و پسماند فضایی.
جمعبندی: برخورد فالکون 9 هشدار جدیای است؛ تا زمانی که قواعد عملی و الزامآور بینالمللی شکل نگیرند، خطر تبدیل ماه به محل تجمع زبالههای فضایی واقعی و فزاینده خواهد بود. اکنون زمان اقدام قانونی، فنی و همکاری بینالمللی است تا آیندهٔ کاوشهای ماه حفظ شود و ماه قربانی رقابتهای کوتاهمدت نشود.
