یک درخت کمتر شناختهشده از جنگلهای اقیانوس اطلس برزیل ممکن است کلید مبارزهای چندجانبه با ویروس کرونا را در برگهای خود پنهان کرده باشد. محققان بینالمللی موفق به شناسایی گروهی از ترکیبات طبیعی از این درخت شدهاند که نهتنها از ورود ویروس به سلولها جلوگیری میکند، بلکه تکثیر آن را مختل کرده و التهاب مضر ناشی از عفونت را نیز کاهش میدهد.
یک قدم بزرگ در مسیر داروهای ضدویروسی چندهدفه
برخلاف بسیاری از داروهای ضدویروسی که تنها یک مرحله از چرخه زندگی ویروس را هدف قرار میدهند، این ترکیبات که اسیدهای گالویلکوئینیک نام دارند، بهطور همزمان بر چندین فرآیند کلیدی اثر میگذارند. این ویژگی نهتنها اثربخشی آنها را افزایش میدهد، بلکه احتمال ایجاد مقاومت دارویی در ویروس را نیز به شدت کاهش میدهد.
این پژوهش که توسط جایرو کنوپ بستوس از دانشکده علوم دارویی ریبرائو پرتو دانشگاه سائوپائولو (FCFRP-USP) رهبری شده، روی گونهای از درختان جنس Copaifera به نام Copaifera lucens Dwyer متمرکز بود. این تیم تحقیقاتی سالهاست که روی شیمی و خواص دارویی گیاهان این جنس مطالعه میکنند و تجربه آنها در انتخاب این گونه خاص برای بررسی دقیق نقش کلیدی داشت.
اسیدهای گالویلکوئینیک: از آزمایشگاه تا میدان مبارزه با ویروس
شاید نام اسیدهای گالویلکوئینیک برای عموم ناآشنا باشد، اما دنیای علم پیش از این نیز با آنها آشنا بوده است. مطالعات قبلی این ترکیبات را با طیف وسیعی از اثرات بیولوژیکی از جمله خواص ضدقارچی و ضدسرطانی مرتبط کرده بودند. با این حال، پتانسیل ضدویروسی آنها در تحقیقات جدید به شکلی بیسابقه به نمایش گذاشته شده است.
در آزمایشهای پیشین، ترکیبات مشابهی مهار قوی ویروس HIV-1 را در محیط آزمایشگاهی و سلولی نشان داده بودند و جالب آنکه سمیت آنها برای سلولهای سالم بسیار کمتر از سایر مواد آزمایش شده بود. این موضوع امیدواریها را برای توسعه داروهای ایمنتر افزایش میدهد.
چهار جبهه نبرد همزمان علیه SARS-CoV-2
محققان برای درک دقیق مکانیسم اثر این ترکیبات، آزمایشهای جامعی روی بخشهای مختلف ویروس انجام دادند. نتایج نشان داد که اسیدهای گالویلکوئینیک میتوانند:
- جلوگیری از ورود ویروس به سلول: با اتصال به دامنه اتصال به گیرنده (RBD) پروتئین اسپایک، از چسبیدن ویروس به گیرندههای سلولهای انسانی و ورود آن جلوگیری میکنند.
- مهار تکثیر ویروس: با اثر بر آنزیم RNA پلیمراز که برای همانندسازی ژنوم ویروس حیاتی است، فرآیند تکثیر را مختل میسازند.
- خنثیسازی فرار ویروس از سیستم ایمنی: آنزیم پروتئاز شبه پاپایین (PLpro) که به ویروس کمک میکند از دفاع ایمنی بدن فرار کند، هدف دیگری از این ترکیبات است.
- کاهش التهاب: این ترکیبات خواص ضدالتهابی و تعدیلکننده ایمنی دارند که میتواند پاسخ ایمنی بدن به عفونت را به ویژه در موارد شدید کووید-۱۹ تنظیم کرده و از آسیب بافتی جلوگیری کند.
محمد عبدالسلام، استادیار فارماکوگنوزی و شیمی محصولات طبیعی از دانشگاه علوم و فناوری دلتا در مصر (که این مطالعه زیستشناختی را به طور مشترک با پروفسور لامیا ع. المادبولی از دانشگاه طنطا و دکتر راشا م. المرسی از دانشگاه دلتا رهبری کرد)، در این باره میگوید: «این رویکرد یکپارچه به ما اجازه داد بفهمیم ترکیبات چگونه کار میکنند و چگونه در سطح مولکولی عمل میکنند. توانایی حمله به چندین هدف به طور همزمان، احتمال ایجاد مقاومت دارویی را به شدت کاهش میدهد.»
مسیر پیش رو: از آزمایشگاه تا درمان
اگرچه این نتایج بسیار امیدوارکننده هستند، اما هنوز در مراحل اولیه تحقیقات قرار دارند. محققان تأکید دارند که این ترکیبات باید در مدلهای حیوانی و سپس در کارآزماییهای بالینی انسانی مورد آزمایش قرار گیرند تا ایمنی و اثربخشی آنها برای استفاده به عنوان دارو تأیید شود.
با این حال، کشف چنین ترکیباتی که میتوانند از چندین جبهه با ویروس مبارزه کنند، یک گام مهم در طراحی نسل جدید داروهای ضدویروسی با مکانیسم اثر چندگانه محسوب میشود. این رویکرد میتواند نهتنها برای کووید-۱۹، بلکه برای سایر ویروسهای نوظهور یا مقاوم نیز کاربرد داشته باشد.
این پژوهش که با حمایت FAPESP انجام شده و نتایج آن در مجله معتبر Scientific Reports به چاپ رسیده است، بار دیگر نشان میدهد که طبیعت میتواند منبعی تمامنشدنی برای کشف داروهای جدید باشد. شاید پاسخ بسیاری از چالشهای پزشکی امروز، در دل جنگلهای بارانی یا نقاط دورافتاده کره زمین پنهان شده باشد.
