مطالعه‌ای روی مدل‌های حیوانی نشان می‌دهد سیلوسایبین، ماده مؤثر موجود در قارچ‌های موسوم به «جادویی»، می‌تواند در برابر نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی با سیس‌پلاتین محافظت ایجاد کند. پژوهشگران این اثر را به حفظ ترافیک میتوکندری در آکسون‌ها نسبت می‌دهند، یعنی انتقال انرژی به نواحی دورافتاده عصبی که بیشترین نیاز را دارند.

یافته‌های کلیدی

  • دو دوز سیلوسایبین، به فاصله 9 روز و 2 روز پیش از شروع درمان با سیس‌پلاتین، از حساسیت بیش‌ازحد، درد و کاهش پایانه‌های عصبی پوستی در موش‌ها جلوگیری کرد.
  • این حفاظت در طول شش دوره درمانی پیگیری شد و اثرات رفتاری و ساختاری عصبی را کاهش داد.
  • در سلول‌های عصبی انسانی خارج از بدن نیز شواهدی از حفظ ترافیک میتوکندری مشاهده شد؛ با این حال، شواهد انسانی مستقیم هنوز در دست نیست.
  • تحقیقات نشان می‌دهد فعال‌سازی گیرنده سروتونین 5-HT2A نقش محوری دارد و یک لیگاند غیرتوهم‌زا (TBG) نیز در موش‌ها اثر محافظتی ایجاد کرد.

گزارش کامل یافته‌ها در مجله Science منتشر شده است.

آزمایشگاه و موش‌های آزمایشی در مطالعه نوروپاتی

روش و شواهد تجربی

تیم پژوهشی به سرپرستی دکتر موران آمیت از MD Anderson روی موش‌ها و نورون‌های حسی انسانی کار کرد. پژوهش شامل ارزیابی پاسخ رفتاری به درد، مطالعه ساختار پایانه‌های عصبی پوستی و بررسی ترافیک میتوکندری در آکسون‌ها بود. سیس‌پلاتین باعث کاهش میتوکندری‌ها و سطوح ATP در آکسون‌های دورافتاده شد؛ اما سیلوسایبین حرکت میتوکندری‌ها را حفظ کرد و سطوح ATP را در بخش‌های انتهایی نگه داشت—بدون آنکه ظرفیت کلی تولید انرژی میتوکندری را به‌طور کامل بازسازی کند.

مکانیسم پیشنهادی: ترافیک میتوکندری

یافته‌ها نشان می‌دهد سیلوسایبین به جای افزایش کلی تولید انرژی میتوکندری، توان حرکت و جابه‌جایی میتوکندری‌ها در طول آکسون را حفظ می‌کند. می‌توان میتوکندری‌ها را به واگن‌های حامل سوخت و میکروتوبول‌ها را به ریل‌های حمل‌ونقل تشبیه کرد: حتی اگر توان تولید انرژی کاهش یابد، حفظ حرکت واگن‌ها می‌تواند از محرومیت نواحی انتهایی عصب جلوگیری کند.

نقش گیرنده 5-HT2A

این اثر وابسته به فعال‌شدن گیرنده 5-HT2A بود؛ گیرنده‌ای که بخش عمده اثرات روان‌گردان سیلوسایبین را میانجی می‌کند. استفاده از یک واسطه آزمایشی با هدف فعال‌سازی این مسیر اما با کمترین تأثیر روان‌گردان (TBG) نیز در موش‌ها محافظت ایجاد کرد، که نشان می‌دهد توسعه لیگاندهای غیرتوهم‌زا برای مصارف بالینی ممکن است.

نمای میکروسکوپی از آکسون‌ها و میتوکندری‌ها

محدودیت‌ها و نکات احتیاطی

  • شواهد فعلاً از مدل‌های حیوانی و آزمایش‌های روی نورون‌های خارج از بدن به‌دست آمده و قابلیت تعمیم مستقیم به انسان مشخص نیست.
  • داروهای شیمی‌درمانی مختلف مکانیسم‌های متفاوتی برای ایجاد نوروپاتی دارند؛ محافظت در برابر آسیب ناشی از سیس‌پلاتین الزاماً برای سایر داروها صدق نمی‌کند.
  • تأثیرات روان‌گردان سیلوسایبین پیامدهای بالینی، قانونی و اخلاقی دارد؛ مشخص نیست آیا اثر محافظتی مستلزم تجربه روان‌گردانی است یا می‌توان با مولکول‌های غیرتوهم‌زا همان مزایا را تأمین کرد.
  • نیاز به ارزیابی دقیق تداخلات احتمالی بین سیلوسایبین و داروهای ضدسرطان یا دیگر داروهای هم‌درمانی وجود دارد.
نمونه‌های نورون انسانی در آزمایشگاه

قدم بعدی: کارآزمایی‌های بالینی

پژوهشگران بر ضرورت انجام کارآزمایی‌های بالینی تصادفی و کنترل‌شده برای بررسی ایمنی، دوز، بازه زمانی مصرف و اثربخشی در بیماران تحت شیمی‌درمانی تأکید می‌کنند. در صورت تأیید، هدف‌گیری مسیرهای 5-HT2A برای محافظت از میتوکندری می‌تواند رویکردی جدید برای کاهش درد و ناتوانی در جمعیت بزرگی از بیماران مبتلا به سرطان فراهم کند.

منابع و مطالعات مرتبط

این نتایج نویدبخش هستند، اما ترجمه یافته‌ها به درمان بالینی مستلزم مطالعات بالینی دقیق و بررسی‌های ایمنی گسترده است تا اثربخشی و مخاطرات احتمالی در بیماران تعیین شود.