بیماریهای گرمسیری، مهمان ناخوانده قاره سرد
در سپتامبر ۲۰۲۴، اورژانسهای شهر ساحلی فانو در ایتالیا با موجی از بیماران دچار تب، بثورات پوستی، تهوع و اسهال برخورد کردند. آزمایشهای تشخیصی سریع نشان داد که همه این افراد به ویروس دنگی مبتلا شدهاند. نکته تکاندهنده گزارشهای پزشکی آن بود که هیچیک از این بیماران اخیراً به مناطق گرمسیری سفر نکرده بودند و تنها نقطه مشترکشان حضور در یک محله خاص از همان شهر بود. این رویداد، زنگ خطری است که نشان میدهد بیماریهای ویروسی پیشتر مختص قارههای گرم، اکنون به سرزمینهای سردسیر اروپا نفوذ کردهاند.
گرمایش زمین و تغییر الگوهای اقلیمی، بستر را برای مهاجرت گونههای پشهای به ارتفاعات و عرضهای جغرافیایی جدید فراهم کرده است. بر اساس گزارشهای اخیر مرکز پیشگیری و کنترل بیماریهای اروپا (ECDC)، موارد عفونتهای منتقلشونده توسط پشه در قاره کهن به سرعت در حال افزایش است. شیوع ۱۹۹ مواردی تب دنگی در ماههای اوت تا اکتبر ۲۰۲۴، بزرگترین موج ثبتشده در سراسر اروپای قارهای محسوب میشود و پیشبینی میشود این روند با گرمتر شدن فصلها شتاب بیشتری گیرد.
پشه ببر آسیایی و زنگ خطر شمالی
شایعترین عامل منتقلکننده، پشه ببر آسیایی (Aedes albopictus) است که پیشتر پراکندگی خود را به تمام قارهها گسترش داده است. این پشه برخلاف گونههای آلودهکننده معمول، در طول روز و شب به طور فعال به دنبال خون است. ریکاردو مورتی، پژوهشگر ارشد آژانس ملی فناوریهای نوین ایتالیا، تأیید میکند که جمعیتهای پایدار این پشه در جنوب اروپا ثابت شده و حرکت به سمت شمال قطعی است.
- دمای ایدهآل برای فعالیت و تکثیر: ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد
- حد بقا در سرما: حدود ۱۰ درجه سانتیگراد
- تغییر فصل فعالیت: طولانیتر شدن دوره نیشزنی تا ماه دسامبر در مناطق جنوبی مانند یونان
مورتی هشدار میدهد که پشههای ببر آسیایی به صورت تخم زمستانگذرانی میکنند و با گرم شدن هوا در مارس دوباره ظاهر میشوند. خطر اصلی در ماههای آینده، تبدیل شدن این گونه به یک جمعیت در حال بقای همیشگی در مناطق شمالیتر مانند انگلستان خواهد بود. تغییر الگوهای فصلی به این معناست که چرخه انتقال ویروس دیگر محدود به اواسط تا اواخر تابستان نیست.
قانون دو درجه: از شیوع فصلی تا بیماری بومی
مکانیسم ابتلا در حال تغییر است. گردشگران یا مسافران ویروس را از کشورهای گرمسیری وارد میکنند. نیش یک پشه ببر آسیایی به فرد آلوده، آن را به یک ناقل محلی تبدیل میکند و سپس ویروس به ساکنان بومی سرایت مییابد. سابقه، سیکلهای کوتاه این عفونتها را نشان میدهد، اما مدلسازیهای جدید نشان میدهد که حتی یک اختلاف دمایی کوچک میتواند تعادل را بر هم بزند.
تحقیقات منتشرشده توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO) نشان میدهد که پشهها میتوانند ویروس چیکونگونیا را در دمای ۱۴ درجه سانتیگراد منتقل کنند، رقمی که پیشتر ۱۶ درجه برآورد میشد. ساندیپ تیرگار، متخصص اپیدمیولوژی، تأکید میکند که این تفاوت دو درجهای در سایه گرمایش جهانی، پنجره زمانی گسترش بیماری را در اکثر نقاط اروپا باز میکند. از سوی دیگر، گرمای بیش از حد (بالای ۳۵ درجه سانتیگراد) میتواند بقای خود پشهها را مختل کند، اما این نقطه تعادل اقلیمی به سرعت در حال جابجایی است و مناطق جنوبی مانند فرانسه و اسپانیا نیز در معرض تأثیرات مستقیم آن قرار دارند.
پیشبینی آینده و نیاز به نظارت زیستمحیطی
گذار از مدیریت موارد پراکنده ویروسی به یک وضعیت همهگیر دائمی، چالشی است که سیستمهای بهداشتی اروپا را با فشار شدیدی مواجه خواهد کرد. کارشناسان بر این باورند که ترکیب تغییرات اقلیمی، سفرهای بینالمللی و توانایی سازگاری حشرات، سناریوی جدیدی را رقم زده است. تمرکز آینده باید بر پایش دقیق اکوسیستمهای شهری، توسعه سیستمهای هشدار زودهنگام و کنترل هوشمند جمعیت پشهها در مناطق حساس باشد تا از تبدیل شدن تب دنگی و ویروسهای مشابه به بخشی جداییناپذیر از سلامت عمومی قاره جلوگیری شود.
