جشنواره ونیز این دوره میان موجی از تنشهای سیاسی، اعتراضها و کاهش حمایتهای مالی قرار گرفته؛ انتخابهای ملموس و فهرست آثاری که محورهای جنگ، مهاجرت، حقوق بشر و نفوذ سرمایه را بازتاب میدهد، این رویداد را به کانونی برای رقابت روایتها تبدیل کرده است.
تنش سیاسی از برلین و کن تا لیدوی ونیز
تنشهایی که پیشتر جشنوارههای برلین و کن را تحتتأثیر قرار داد، حالا دامنهشان را به ونیز کشانده است. موج اعتراضها، قطع بودجه و بحث درباره نقش سرمایهگذاریهای رسانهای و ابزارهای نوینی مانند هوش مصنوعی، جشنواره را از رویدادی صرفاً فرهنگی به میدانی برای منازعات ایدئولوژیک و اقتصادی بدل کرده است.
چه در برلین و کن رخ داد
در جشنواره برلین، اظهارنظر رئیس هیئت داوران درباره لزوم «دوری از سیاست» با موج انتقاد مواجه شد و برخی هنرمندان، از جمله آرونداتی روی، اعلام کردند حضور خود را با توجه به فضای سیاسی بازنگری میکنند. در کن اما نزاع بر سر نفوذ سرمایهداران رسانهای، ازجمله اعتراض به نقش ونسِنت بولوره در تامین مالی و مالکیت رسانهها، جنجالآفرین شد و واکنش تماشاگران نسبت به لوگوهای برخی تهیهکنندگان و توزیعکنندگان در تیتراژها نمایان شد.
همزمان، مناقشه پیرامون استفاده از هوش مصنوعی در تولید آثار سینمایی به یکی از موضوعات اخلاقی و حرفهای تبدیل شده است؛ جریانهایی که هم خواهان تعامل سازنده با فناوریاند و هم بر حفاظت از حق مالکیت فکری هنرمندان تاکید دارند.
جشنواره ونیز در کانون یک نبرد فرهنگی
در ونیز، اعتراضها از پیش از آغاز رسمی جشنواره شروع شد. نمایشگاه بیناله ونیز بهدلیل اجازه برپایی پاویونهای روسیه و اسرائیل مورد انتقاد قرار گرفت و این واکنشها به قطع بخشی از حمایت مالی کمیسیون اروپا انجامید؛ رقمی معادل 2.3 میلیون دلار که از سوی بروکسل با ارجاع به «حفاظت از ارزشهای دموکراتیک» توجیه شد. پاسخ هیئتمدیره بیناله و انتقاد از رویکرد دوگانه در سیاست خارجی نیز فضای مباحثه را تشدید کرد.
اظهارنظر مدیر هنری و معیارهای انتخاب
آلبرتو باررا، مدیر هنری جشنواره، تصریح کرده اگر یک فیلم از منظر هنری برجسته باشد، کیفیت فیلم تنها معیار انتخاب است. با این حال او فهرست امسال را «سیاسیترین فهرست در سالهای اخیر» توصیف کرده و گفته این مجموعه آثار بازتابدهنده مسائل معاصر مانند جنگها، فلسطین، مهاجرت، تغییرات اقلیمی و محدود شدن فضاهای آزادی است.
فیلمهایی که جرقه جنجال میزنند
ونیز امسال با چند اثر پرمناقشه شروع کرده است؛ آثاری که موضوعات سیاسی و شخصیتی را به شکل مستقیم زیر ذرهبین میگذارند. نمونههای برجسته عبارتاند از:
- Ink (دنی بویل) — روایت نقش روزنامه The Sun در صعود روپرت مرداک؛ این اثر توسط StudioCanal تولید شده و بحثبرانگیز بوده است.
- Musk (الکس گیبنی) — مستندی بلند درباره ایلان ماسک که ادعا میشود حاوی افشاگریهای جدی است. برای مرور پیشینه، میتوان به صفحه ایلان ماسک رجوع کرد.
- My Undesirable Friends: Part II — Exile (جولیا لوکِتو) — اثری درباره تبعید خبرنگاران و فعالان.
- کمی نور (علی اصغری) — داستان پزشکی مخالف که در تهران بازداشت شده است.
- Citizen Osama (احمد حسونه) — روایت تلاش عکاسی برای ثبت فجایع غزه.
سیاست، بودجه و بازیگران پشت پرده
علاوه بر اعتراضهای هنری، بازیگران قدرتمند دیگری مانند سرمایهگذاران رسانهای و دولتها تاثیری تعیینکننده بر چشمانداز جشنوارهها دارند. مناقشه بر سر منابع مالی و نفوذ سرمایهگذاران نشان میدهد جشنوارهها تنها ویترین فیلمها نیستند؛ آنها عرصهای برای شکلدهی روایتها، کسب مشروعیت و پیشبرد منافع سیاسی یا اقتصادی شدهاند.
این وضعیت دو پرسش مهم پیش میکشد:
- آیا جشنوارهها میتوانند استقلال فرهنگی و هنری خود را حفظ کنند؟
- یا تبدیل به بستری برای منازعات ژئوپلیتیک و رقابتهای اقتصادی خواهند شد؟
پاسخ این پرسشها تا حد زیادی به سیاستهای تامینکنندگان مالی، مواضع برگزارکنندگان و پشتیبانی عمومی بستگی دارد.
چه در انتظار جشنواره ونیز است؟
با برنامهای مملو از آثار بحثبرانگیز و کشمکشهای پیش از مراسم افتتاح، ونیز آزمونی برای توازن میان فرهنگ و سیاست پیش رو دارد. امکان دارد جشنواره به پایگاهی برای گفتوگو، طرح پرسش و تولید همافزایی فرهنگی بدل شود؛ یا اینکه قطبیشدن فضا، مواجهه با اعتراضها و کاهش حمایتها را تشدید کند.
جمعبندی: جشنوارهها امروز فراتر از نمایش فیلماند؛ میدانهایی برای رقابت روایتها، سرمایهها و ارزشها شدهاند و ونیز نمونهای آشکار از این روند است.
