آن پست معروف: فقط یک سرگرمی
بیست و پنجم اوت 1991، یک دانشجوی علوم کامپیوتر در هلسینکی، متنی کوتاه را در گروه خبری comp.os.minix منتشر کرد. هیچ بیانیه رسانهای، هیچ رویداد پرهزینه و هیچ سرمایهگذار خطرپذیری پشت این انتشار نبود. تنها لینوس بندیکت توروالدز، آن هم در سن 21 سالگی، به جمع کوچکی از علاقهمندان به سیستمعامل اطلاع داد که پروژهای را که از بهار همان سال شروع کرده، به مرحله آزمایش میرساند. سی و چهار سال بعد، تاریخ ثابت کرده است که این پست متواضعانه، جرقهای بود که اسطورهای را زنده کرد که امروز بخش عظیمی از زیرساختهای دیجیتال جهان را اداره میکند.
خود آن پیام اکنون به بخشی از تاریخچه رسمی رایانه تبدیل شده است، درست به این دلیل که پیشبینیهای اولیه نویسندهاش تا چه حد از واقعیت فاصله داشتند. توروالدز با یک سلام ساده خطاب به کاربران مینیکس شروع کرد و جملهای را نوشت که سالها در یادماندنیترین نقلقولهای دنیای تکنولوژی ثبت شد:
سلام به همه کسانی که در آن بیرون از مینیکس استفاده میکنید؛ من در حال ساخت یک سیستمعامل (رایگان) برای سازگارهای 386 (486) AT هستم. فقط یک سرگرمی است و قرار نیست بزرگ یا حرفهای مانند گنو باشد.
این تواضع عملاً صادقانه بود. هیچ بازی رسانهای یا ادعای بزرگی در کار نبود؛ او صرفاً یک دعوتنامه برای همفکری ارسال میکرد. او صراحتاً از کاربران قدیمی مینیکس میخواست نظراتشان را بگویند تا بتواند نقاط ضعف و قوت سیستمعامل جدیدش را از هم تفکیک کند. برای کسانی که توروالدز امروزی را به عنوان شخصیتی تندخو و بیپروا در انجمنهای متنباز میشناسند، آن روزنامههای دیواری اولیه، تصویری از یک برنامهنویس جوان، مشتاق و آماده برای شنیدن بازخورد را به نمایش میگذارند.
جهانی که لینوکس در آن متولد شد
بدون فهمیدن بستر زمانی آن دوران، نمیتوان به درک عمیقی از این اتفاق دست پیدا کرد. در اوایل دهه 90 میلادی، نرمافزارهای آزاد وجود داشتند، اما هنوز در موقعیت اقلیت قرار داشتند. سیستمعاملهای انحصاری با چنگ و دندان از بازار و دسترسی به کد منبع محافظت میکردند. با این حال، فلسفه نرمافزار آزاد که توسط پروژه گنو و مجوز عمومی گنو پیش برده میشد، در حال شکلگیری بود و توسعه مشارکتی در مقیاس جهانی هنوز نوپا بود.
پسزمینه مستقیم این اعلامیه، سیستمعامل مینیکس بود که توسط اندرو تننباوم توسعه یافته بود. این محیط کوچک، همراه با کتاب مرجع دانشگاهی تننباوم تدریس میشد و دقیقاً همان ابزاری بود که توروالدز برای تکالیف خود از آن استفاده میکرد. اگرچه کد آن قابل مطالعه بود، اما محدودیتهای سفت و سختی برای استفادههای تجاری یا بازتوزیع داشت. همزمان، سختافزار در حال تغییر چهره بود. پردازندههای Intel 386 و 486 به سرعت در سیستمهای شخصی رایج شدند، اما مینیکس هنوز نتوانسته بود از قابلیتهای کلیدی مانند حالت محافظتشده، حافظه مجازی یا چندوظیفگی واقعی آنها بهره ببرد. توروالدز دقیقاً به همین دلیل تصمیم گرفت هستهای بنویسد که بتواند تمام قدرت پردازندههای اینتل را در کامپیوتر شخصی آزاد کند.
سیستمعاملی که از روی کنجکاوی شکل گرفت
مسیر رسیدن به این دستاورد، خطی نبود. توروالدز برنامهنویسی را با کامپیوتر Commodore VIC-20 آغاز کرده بود. قدم اول او برای درک نحوه مدیریت حافظه، نوشتن یک شبیهساز ترمینال بود که وظیفه تعویض کارها را روی پردازنده 386 خود آزمایش میکرد. ماههای بعد، یک مدیریت فایل ساده، سیستمهای ورودی و خروجی و مدیریت پروسه به آن اضافه شد. او هرگز نگفته بود قصد ساختن یک سیستمعامل کامل را دارد، اما با اضافه شدن تکه پازلها، به مرور متوجه شد که در حال ساخت چیزی بسیار بزرگتر است.
DNA فنی و تصمیمات نسخه 0.01
توروالدز در فایلهای اولیهای که منتشر کرد، بر چند ویژگی کلیدی تأکید داشت؛ ویژگیهایی که نشان میداد او به دنبال حل مشکلات واقعی است، نه کپیبرداری کورکورانه:
- مدیریت فایل چندرشتهای: رویکردی که مستقیماً به دنبال بهبود پاسخدهی و سرعت اجرا بود و نیاز جامعه کاربری برای پردازشهای موازی را پوشش میداد.
- استقلال کامل از مینیکس: اگرچه مینیکس الهامبخش بود، اما لینوکس از صفر و با معماری کاملاً متفاوت نوشته شد تا مجوزهای محدود آموزشی را دور بزند و بتواند تحت مجوز گنو منتشر شود.
- بهینهسازی برای سختافزار شخصی: برخلاف سیستمهای دانشگاهی آن دوران، لینوکس برای معماری x86 و پردازندههای ارزانقیمت کامپیوترهای شخصی طراحی شده بود.
همان نسخه 0.01 فقط شامل چند فایل متن بود و حتی قابلیت کامپایل کد را هم نداشت، اما هسته اصلی را به درستی پیکربندی کرده بود. لینوس در نامهای به جامعه برنامهنویسان نوشت که اگر این فایلها روی سیستم شما جواب ندهد، مشکل از سختافزار یا خود اوست. همین صداقت و شفافیت فنی، اعتماد توسعهدهندگان رایانه در سراسر جهان را جلب کرد و باعث شد نیروهای پراکنده دور هسته مرکزی جمع شوند. امروز وقتی نگاهی به سرورهای ابری، اینترنت اشیاء یا حتی مراکز داده جهانی میاندازیم، میبینیم که یک پیام دانشگاهی چطور به ستون فقرات دیجیتال بشریت تبدیل شد. نگاه به آینده نشان میدهد که این هسته متنباز همچنان با همان روحیه خردمندانه و مشارکتی، در حال شکلدادن به نسل بعدی فناوریهاست.
