تولد یک ایده انقلابی در قلب محاسبات
پروژه سیستم عامل پلن ۹ (Plan 9 from Bell Labs) جایگاهی بینظیر در زمره تاریخ فناوری دارد. این سیستمتحقیقاتی در اواسط دهه ۱۹۸۰ توسط مرکز تحقیقات علوم رایانهای در آزمایشگاههای بل طراحی شد و مستقیماً بر پایه مفاهیم یونیکس، این سیستمعامل جدید، این پروژه بازسازی کاملی از معماری سیستمعاملها به حساب میآورد؛ سیستمی توزیعشده و شبکهمحور که مفاهیم بنیادین یونیکس را به اوج رساند و پیشفرضهای قدیمی را که دیگر کارایی نداشتند، دور ریخت. نام «پلن ۹» اشارهای هوشمندانه به فیلم علمیتخیلی کالج ۱۹۵۰ سال ۱۹۵۰ از فضای بیرونی» از اد وود دارد. این پروژه هرگز نتوانست جایگزین یونیکس یونیکس شود، اما تا به امروز در دایره دانشمندان و متخصصان سیستمعامل، وضعیت «فعال» دارد.
تیم سازنده و خاستگاه آزمایشگاهی
تیم اولیه این پروژه متشکل از چهرههای افسانهای علوم رایانه بود که خالقان اصلی یونیکس و زبان C نیز بودند. راب پایک، کن تامپسون، دیو پرزوتو و فیل وینترباتم زیر نظر دنیس ریچی این پروژه را رهبری کردند. در طول سالها، نامهای درخشانی مانند برایان کرنیگان، تام داف، داگ مکایلروی، بیارنه استروستروپ و بروس الیس نیز به جمع توسعهدهندگان پیوستند. در آزمایشگاههای بل، پلن ۹ بهعنوان پلتفرم اصلی پژوهشهای سیستمعاملی جایگزین یونیکس شد تا محیطهای توزیعشده و چندکاربره را محک بزند. طبق گفته بنیاد پلن ۹، این سیستمعامل یک هسته محسوب میشود، مجموعهای از نرمافزارهای همراه را نیز در بر میگیرد که بخش عمده آن بهطور خاص برای پلن ۹ نوشته شده و از یونیکس یا سایر سیستمها رونده نشدهاند.
سفر تجاری و دگردیسی حق انتشار
تاریخچه انتشار پلن ۹ نشاندهنده گذار از یک پروژه درونسازمانی به یک اکوسیستم متنباز است. بیایید نگاهی به خط زمانی این پروژه میاندازیم:
- ۱۹۹۲ — ویرایش اول: پس از سالها آزمایش داخلی، آزمایشگاههای بل سیستمعامل را در اختیار دانشگاهها قرار داد.
- ۱۹۹۵ — ویرایش دوم: انتشار غیرتجاری توسط آزمایشگاه. مجوزهای منبع با قیمت ۳۵۰ دلار فروش میشدند. تمرکز بر بازار سیستمهای تعبیهشده (Embedded) بود. دنیس ریچی اشاره کرد که با توجه به تسلط سیستمعاملهای دیگر، انتظار تغییر عمدهای در بازار نبودند.
- ۲۰۰۰ — ویرایش سوم (برزیل): توسط شرکت Lucent Technologies تحت مجوز OSL منتشر شد.
- ۲۰۰۲ — ویرایش چهارم: انتشار تحت مجوز LPL-1.02.
- ۱۰ ژانویه ۲۰۱۵ — آخرین انتشار رسمی: پایان چرخه توسعه رسمی پلن ۹.
تا اوایل سال ۱۹۹۶، شرکت AT&T این پروژه را به حاشیه راند تا منابع را روی سیستم «اینفرنو» (Inferno) معطوف کند. در اواخر دهه ۱۹۹۰ مالک جدید آزمایشگاهها، لوسنت، پشتیبانی تجاری را کاملاً متوقف کرد که راه را برای انتشار متنباز هموار نمود. مسیر مجوزها از Plan 9 OSL به LPL-1.02، سپس GPL-2.0-only در ۲۰۱۴ و سرانجام MIT در ۲۰۲۱ تکامل یافت که نشاندهنده تعهد به اشتراکگذاری دانش در جامعه متنباز است. 
معماری توزیعشده؛ پایان استعارهی فایلها
دستورالعملهای پلن ۹ فلسفهای آرام و عمیق را ترسیم میکنند: مثل کوئیکرها، پلن ۹ تبلیغات نمیکند. اما عمق فنی آن در این است که پلن ۹ یک سیستمعامل کاملاً توزیعشده است. در یونیکس، منابع شبکه، حافظه و پردازنده بهصورت مجزا مدیریت میشدند، اما در پلن ۹، همه چیز بهنام /mnt/ در دسترس قرار میگیرد. پورتهای شبکه، فرآیندهای دیگر، و حتی بخشهای حافظه، همگی از طریق فایلها در دسترس قرار میگیرند. این رویکرد سادهسازی شگفتانگیزی در تعامل برنامهها با سیستم ایجاد میکند. ابزارهای رابط کاربری rio و acme نیز به گونهای طراحی کردند که مستقیماً با این نمای کلی از سیستمعامل کار کنند.
میراث زنده در آزمایشگاههای مدرن
اگرچه پلن ۹ هرگز به بازار انبوه نرسید، اما تأثیر آن بر دنیای فناوری غیرقابل انکار است. بسیاری از ایدههای مطرح از میکروکرنلها و فناوریهای کانتینرهای مدرن، ریشه در آزمایشهای انجامشده در پلن ۹ دارند. پروژه Plan 9 from Userspace نیز نشان میدهد که چگونه میتوان زیرساختهای این سیستمعامل را درون سیستمعاملهای مدرن مثل لینوکس یا macOS تعبیه کرد. این پروژه ثابت کرد که مرزهای بین محاسبات محلی و شبکهای قابل برداشتن است و نگاهی فراتر از یونیکس به آینده میاندازد.
