عکس فضانوردی سال ۲۰۲۰ نمایی نادر از Ol Doinyo Lengai، آتشفشانی در شمال تانزانیا، ثبت کرده است. این کوه گدازههایی نسبتاً خنک اما با ویسکوزیته بسیار پایین تولید میکند و بهتازگی مخروط خاکستری-سفید بلندی بر فراز قلهاش پدیدار شده است.
گدازهای متفاوت: ناتروکربوناتیت
گدازههای Ol Doinyo Lengai از جنس ناتروکربوناتیت هستند؛ سنگهایی غنی از سدیم، پتاسیم و کربناتها که محتوای سیلیس در آنها بسیار کم است. این ترکیب شیمیایی دمای گدازه را نسبتاً پایین نگه میدارد (کمتر از ۶۰۰ درجهٔ سانتیگراد) و باعث میشود گدازهها ویسکوزیتهٔ بسیار کمی داشته باشند. حاصل کار جریانهایی روان و سریع است که از نظر سرعت در میان سریعترین گدازههای جاری روی زمین قرار میگیرند، موضوعی که در تصاویر ناسا نیز برجسته شده است (Earth Observatory).
چرایی درخشش گدازهها
گدازههای ناتروکربوناتیتی در حالت تازه رنگی مات و کمرنگ دارند، اما با قرارگیری در معرض رطوبت و باران واکنشهای شیمیایی رخ میدهد که سطح آنها را روشنتر میکند. در تصاویر هوایی و فضایی میتوان رشتههای روشن گدازه را دید که مانند رودهایی از دامنهٔ آتشفشان پایین میآیند؛ جوانترین جریانهای قابل مشاهده مربوط به فوران سال ۱۹۹۸ هستند.
فعالیت و تحول قله
Ol Doinyo Lengai از فعالترین آتشفشانهای آفریقا بهشمار میرود و در طول حدود ۱۵٬۰۰۰ سال اخیر فعالیتی دورهای داشته است. این آتشفشان بین فورانهای آرامِ گدازهای و دورههایی با رفتار انفجاری نوسان میکند. دورهٔ آرام جاری از آوریل ۲۰۱۷ ادامه یافته و اطلاعات و گزارشهای رصد جهانی آن در پایگاه اسمیتسونیان قابل پیگیری است (Smithsonian Global Volcanism Program).
پیشتر قله دارای یک فرورفتگی کاسهای بود که بهتدریج با گدازه پر میشد، اما بین سالهای ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ چند فوران انفجاری مخروط خاکستری-سفیدی حدود ۱۰۰ متر ارتفاع پدید آورد که اکنون بخش مرکزی قله را میپوشاند. تصاویر ماهوارهای لکههای تیرهٔ گدازهای در مرکز این مخروط را نشان میدهد که شکل آن را شبیه تاج میکند.
موقعیت زمینساختی
این آتشفشان در سامانهٔ درهٔ شرقی آفریقا واقع است؛ ناحیهای کشیده به طول تقریباً ۳٬۵۰۰ کیلومتر که محل جدا شدن صفحات نیوبی و سومالی است و بیش از ۲۵ میلیون سال فعال مانده. همین روند زمینساختی محل پیدایش توپوگرافیهای مطرحی مانند کلیمانجارو و کنیا بوده است. برای شرح تفصیلیتر میتوان به صفحهٔ ویکیپدیا دربارهٔ درهٔ شرقی آفریقا مراجعه کرد (East African Rift).
اهمیت فرهنگی و زیستمحیطی
ساکنان ماسای این قله را «کوهِ خدا» مینامند و آن را محلی مقدس برای خدای نگای میدانند. حدود ۱۶ کیلومتر شمال این کوه دریاچهٔ ناترون قرار دارد؛ زیستبومی از تالابهای شور که میزبان جمعیتهای بزرگ فلامینگو است و ترکیب این مناظر، جلوهای منحصربهفرد از طبیعت و فرهنگ پدید میآورد.
پایش از فضا و چشمانداز پژوهشی
رصدهای فضایی و ماهوارهای امکان پیگیری تغییرات مخروط خاکستر و جریانهای گدازه را در بازههای زمانی کوتاه فراهم میکنند. ادامهٔ تصویربرداریهای ناسا و دادههای پایگاههایی مانند اسمیتسونیان به دانشمندان کمک میکند ترکیب شیمیایی، دما و نرخ جریان گدازه را دقیقتر بسنجند و مدلهای پیشبینی بهتری ارائه دهند.
منابع تصویری و دادهای بیشتر دربارهٔ Ol Doinyo Lengai و پدیدههای زمینشناختی مرتبط در صفحات Earth Observatory و Smithsonian Global Volcanism Program در دسترس است.
- نوع گدازه: ناتروکربوناتیت
- دمای تقریبی: کمتر از ۶۰۰ °C
- ویژگی شاخص: ویسکوزیته بسیار پایین و جریانهای سریع
- آخرین دورهٔ آرام ثبتشده: از آوریل ۲۰۱۷ تاکنون
