هزینه پرتاب محموله به فضا در شش دهه اخیر ۹۶ درصد کاهش یافته و شواهد نشان میدهد این روند کاهشی تا سال ۲۰۴۰ نیز ادامه خواهد داشت. با این حال، زبالههای فضایی و انحصار شرکتهایی مانند اسپیسایکس میتوانند مسیر این افت تاریخی را با چالش مواجه کنند.
مطالعه جدیدی که توسط پژوهشگران دانشگاه پلیتکنیک تورین ایتالیا و دانشگاه کمبریج انجام شده، بزرگترین پایگاه داده پرتابهای فضایی جهان را از سال 1960 تا 2025 گردآوری کرده و روند هزینهها را با جزئیات بیسابقهای بررسی کرده است.
دادههایی از ۴۴۰۵ پرتاب فضایی
محققان با تحلیل ۴۴۰۵ پرتاب از بیش از ۳۳۰ پیکربندی مختلف موشک که توسط کشورهای مختلف از جمله آمریکا، روسیه، چین، هند، ایران و اروپا توسعه یافتهاند، به نتایج جالبی دست یافتهاند. به دلار آمریکا در سال ۲۰۲۴، میانگین هزینه ارسال هر کیلوگرم محموله به مدار زمین از ۸۷ هزار و ۲۳ دلار در سال ۱۹۶۰ به ۳۸۶۸ دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده است – یعنی افت خیرهکننده ۹۶ درصدی.
چه عواملی باعث کاهش هزینهها شده است؟
مطابق این مطالعه، دو عامل اصلی پشت این کاهش چشمگیر قرار دارد: پایان جنگ سرد و ورود به عصر «فضای جدید» (New Space) با محوریت کاربریهای تجاری، و مهمتر از آن، ظهور فناوری موشکهای قابل استفاده مجدد که با پرتاب فالکون ۹ اسپیسایکس به اوج خود رسید. محققان محاسبه کردهاند هر بار که ظرفیت تجمعی محمولههای صنعت فضایی دو برابر میشود، هزینه به ازای هر کیلوگرم ۲۱.۲ درصد کاهش مییابد که از نرخ یادگیری پنلهای خورشیدی – که خود معیاری برای کاهش هزینه است – فراتر میرود.
«هنوز ظرفیت قابل توجهی برای کاهش بیشتر هزینهها در آینده وجود دارد.»
پیشبینی هزینه تا سال ۲۰۴۰
بر اساس روند فعلی، پژوهشگران تخمین میزنند هزینه پرتاب هر کیلوگرم محموله تا سال ۲۰۳۰ به ۱۶۰۰ دلار و تا سال ۲۰۴۰ به تنها ۳۰۰ دلار کاهش یابد. اما این مسیر صاف و هموار نیست.
سه مانع بزرگ در مسیر کاهش هزینه
نخست، معضل زبالههای فضایی روزبهروز جدیتر میشود. قطعات با سرعت بیش از ۲۷ هزار کیلومتر بر ساعت حرکت میکنند و کوچکترین برخورد میتواند زنجیرهای از زبالههای جدید ایجاد کند (پدیده موسوم به «سندرم کسلر»). دوم، اسپیسایکس در حال حاضر حدود ۷۵ درصد از کل محمولههای مدار را به خود اختصاص داده و خطر انحصار، انگیزه افزایش قیمت را تقویت میکند. سوم، افزایش تنشهای ژئوپلیتیکی کشورها را به سمت سرمایهگذاری روی فناوری بومی و گرانتر سوق میدهد و میتواند روند کاهش هزینه را کند یا حتی معکوس کند.
آینده اقتصاد فضا چقدر روشن است؟
از نگاه محققان، عملکرد گذشته تضمینی برای آینده نیست؛ اما نرخ یادگیری بینظیر صنعت فضایی در کاهش هزینهها، آن را در زمره سریعترین صنایع از این نظر قرار داده است. اگر موانع یادشده مدیریت شوند، رویای ارسال محمولههای سنگین به مدار با قیمتهای بسیار پایین میتواند به واقعیت بپیوندد و دسترسی به فضا را برای کشورها و شرکتهای بیشتری ممکن سازد.
با این حال، سوال بیپاسخ این است: آیا جامعه جهانی میتواند همزمان با کاهش هزینهها، از افزایش آلودگی مداری و انحصار جلوگیری کند؟ پاسخ به این پرسش، مسیر آینده سفرهای فضایی را رقم خواهد زد.
