بازگشت آمریکا به عرصه پروازهای فضایی سرنشیندار با یک تغییر بنیادین همراه شده است. برنامه خدمه تجاری ناسا (Commercial Crew Program) با مشارکت شرکتهای خصوصی و در صدر آن اسپیسایکس، به یک دهه وابستگی تلخی پایان داد و توانایی مستقل آمریکا در پرتاب فضانوردان را از خاک خود احیا کرد. فضاپیمای کرو دراگن اکنون نماد این دستاورد تاریخی است و به ناسا اجازه داده تا منابع خود را بر مأموریتهای دوردستتر مانند ماه و مریخ متمرکز کند.
برنامه خدمه تجاری ناسا چیست؟
ناسا در این برنامه از مالکیت و بهرهبرداری مستقیم فضاپیماها فاصله گرفته و خدمات انتقال فضانوردان را در قالب قراردادهای قیمت ثابت خریداری میکند. هر مأموریت حداکثر 4 فضانورد را به مدار پایین زمین و ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) منتقل میکند. پروازهای عملیاتی تقریباً هر 6 ماه یکبار انجام میشوند و فضاپیما در طول این مدت به ایستگاه متصل میماند تا حضور پیوسته انسان در این آزمایشگاه مداری تضمین شود. این شیوه، گسستی کامل از رویه شش دهه گذشته است که در آن ناسا صاحب تمام تجهیزات و زیرساختها بود.
تغییر پارادایم از الگوی سنتی به مشارکت تجاری
خود ناسا این رویکرد را انقلابی در همکاریهای دولت و بخش تجاری برای پیشبرد اکتشافات فضایی توصیف میکند. تفاوت این مدل با گذشته کاملاً آشکار است.
الگوی قدیمی ناسا
از زمان برنامه مرکوری در اوایل دهه 1960، ناسا هر جزء از فضاپیما را خود طراحی و مهندسی میکرد. در آن الگو:
- ناسا نیاز به یک سامانه انتقال خدمه را مشخص میکرد و مهندسان این سازمان بر تمام جنبههای توسعه فضاپیما نظارت داشتند.
- یک پیمانکار تجاری صنعت هوافضا تنها وظیفه داشت سفینه را دقیقاً طبق مشخصات تعیینشده از سوی ناسا بسازد.
- کارکنان ناسا بهشدت در نظارت بر آمادهسازی، آزمایش، پرتاب و بهرهبرداری از سامانه مشارکت داشتند تا ایمنی آن تضمین شود.
- تمام تجهیزات و زیرساختها متعلق به ناسا بود.
الگوی جدید خدمه تجاری
در الگوی جدید، فلسفه حاکم کاملاً وارونه شد. ناسا صرفاً نیاز خود را برای انتقال ایمن انسان به مدار زمین و بازگشت او مشخص کرد و از شرکتها خواست تا بهترین طراحی را ارائه دهند. در این مدل:
- شرکتهای علاقهمند آزادند فضاپیما را با روشی طراحی کنند که خود بهترین میدانند.
- آنها آزادند کارآمدترین و مؤثرترین شیوههای تولید و مدیریت کسبوکار خود را به کار گیرند.
- تجهیزات و زیرساختها در مالکیت شرکتهاست و خود آنها نیز بهرهبرداری از این داراییها را بر عهده دارند.
- مهندسان و متخصصان هوافضای ناسا در کنار شرکتهای تجاری قرار گرفته و ضمن نظارت بر فرایند توسعه، تخصص و منابع خود را در اختیار آنها قرار میدهند.
پایان وابستگی به سایوز روسیه
لزوم ایجاد چنین برنامهای پس از سانحه شاتل فضایی کلمبیا در سال 2003 آشکارتر شد. بازنشستگی شاتلهای فضایی در سال 2011، ناسا را به وضعیت دشواری کشاند؛ سازمانی که روزگاری پیشگام سفرهای سرنشیندار بود، اکنون برای ارسال فضانوردان خود به ایستگاه فضایی بینالمللی باید به طور کامل به فضاپیمای سایوز روسیه وابسته میشد. این وابستگی نه تنها از نظر غرور ملی آمریکا بلکه از منظر مالی و راهبردی نیز پرهزینه بود.
با آغاز نخستین مأموریت عملیاتی برنامه خدمه تجاری در سال 2020، این دوران تاریخی به پایان رسید. اسپیسایکس با توسعه کرو دراگن، نخستین شرکت خصوصی شد که توانست انسانها را به مدار زمین بازگرداند و این انحصار چندساله را شکست دهد.
موفقیت کرو دراگن و برنامه خدمه تجاری، مسیر جدیدی را برای اکتشافات فضایی باز کرده است. با سپردن پروازهای مداری به بخش خصوصی، ناسا اکنون میتواند تمرکز خود را بر توسعه سامانههای نقله ماه و برنامه آرتمیس معطوف کند. آینده پروازهای فضایی سرنشیندار در حال تبدیل شدن به یک بازار رقابتی است که در آن نوآوری و کاهش هزینهها، سرعت سفرهای انسان به سوی ستارگان را بهشدت افزایش خواهد داد.
