نزدیک به نیم قرن از پرتاب فضاپیمایی کوچک در دهه ۱۹۷۰ میگذرد، اما این دستگاه هنوز هم مرزهای کاوش انسانی را بیش از هر ساخته دیگری گسترش میدهد. وویجر ۱ (Voyager 1) که ناسا در ۵ سپتامبر ۱۹۷۷ به فضا پرتاب کرد، ابتدا برای مطالعه بخشهای بیرونی منظومه شمسی و فضای میانستارهای فراتر از هلیوسفر خورشید طراحی شده بود. این فضاپیما ۱۶ روز پس از همتای دوقلوی خود، وویجر ۲، به مدار رفت و امروز به دورترین ساخته دست بشر از زمین تبدیل شده است.
وویجر ۱ تنها یک ماشین سرد و بیروح نیست. در بدنه آن یکی از شاعرانهترین آثار تاریخ بشر نصب شده است: صفحه طلایی (Golden Record)؛ یک دیسک فونوگرافی مسی با روکش طلا به قطر ۱۲ اینچ که صداها، تصاویر، موسیقی و پیامهای خوشامدگویی سراسر یک سیاره را در خود جای داده است. فضاپیما و پیام همراهش در کنار یکدیگر، روایتی از بلندپروازی، کنجکاوی و امید را شکل میدهند که به اقیانوس کیهانی افکنده شده است.
از کاوشگر سیارهای تا پیامرسان میانستارهای
مأموریت وویجر با هدف شناسایی و بررسی گسترده طراحی شده بود. پس از پایان نخستین کاوش عمیق سیارات بیرونی، به دو فضاپیمای وویجر مأموریت تازهای واگذار شد: ترسیم نقشه مرزهای فضای میانستارهای. آنها دهههاست بیوقفه این مأموریت را دنبال میکنند.
این دو فضاپیما در دو جهت متفاوت از منظومه شمسی ما خارج میشوند و هر کدام سالانه بیش از ۳ واحد نجومی (AU) طی میکنند. یک واحد نجومی برابر با فاصله زمین تا خورشید، یعنی حدود ۹۳ میلیون مایل است؛ رقمی که سرعت خیرهکننده این کاوشگرها را در پشت سر گذاشتن خانه نشان میدهد.
وویجر ۱ در طول مسیر خود یکی از مشهورترین تصاویر تاریخ اکتشافات فضایی را ثبت کرد: «نقطه آبی کمرنگ» (Pale Blue Dot). این تصویر هنگامی گرفته شد که فضاپیما از فاصله ۳.۷ میلیارد مایلی به سوی خانه نگاه میکرد و زمین را، چنانکه کارل ساگان در عبارتی ماندگار توصیف کرد، به شکل «ذرهای غبار معلق در پرتو خورشید» نشان میداد.
ورود به فضای میانستارهای
هر دو فضاپیمای وویجر ۱ و وویجر ۲ اکنون به فضای میانستارهای رسیدهاند؛ ناحیهای میان ستارگان که پلاسمای کهکشانی در آن حضور دارد. آنها تنها فضاپیماهایی هستند که تاکنون به لبه فضای میانستارهای رسیدهاند و به همین دلیل، پیشگامان واقعی قلمرویی به شمار میروند که پیش از آن هیچ فناوری انسانی مستقیماً از آن نمونهبرداری نکرده بود.
شگفتآور اینکه هیچکدام از وویجرها به سوی ستارهای مشخص در حرکت نیستند. سفر آنها سرگردانیهایی بیپایان در میان کهکشان است. با این حال، محاسبات مکانیک مداری چشمانداز برخوردی وسوسهانگیزی را برای آینده پیش رو میگذارد: حدود ۴۰ هزار سال دیگر، وویجر ۱ از فاصله ۱.۶ سال نوری ستاره گلیزه ۴۴۵ (Gliese 445) عبور خواهد کرد؛ ستارهای که اکنون در صورت فلکی زرافه قرار دارد. فارغ از اینکه در این فاصله چه بر سر بشر بیاید، وویجر ۱ همچنان در آن بیرون خواهد بود و خاموش و بیصدا میان ستارگان به پیش خواهد رفت.
زنده نگه داشتن کاوشگری ۴۹ساله
فعال نگه داشتن یک فضاپیما برای نزدیک به پنج دهه، مستلزم تصمیمگیریهای دشواری است. در ۱۷ آوریل، مهندسان آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا (JPL) در جنوب کالیفرنیا، برای صرفهجویی در مصرف انرژی و ادامه فعالیت نخستین کاوشگر میانستارهای بشر، یکی از ابزارهای وویجر ۱ را خاموش کردند.
این اقدام بداهه و غیرمنتظره نبود. دانشمندان و مهندسان وویجر سالها پیش درباره ترتیب خاموش کردن بخشهای مختلف فضاپیما به توافق رسیده بودند؛ راهبردی دقیق و از پیش برنامهریزیشده برای حفظ انرژی و در عین حال تضمین ادامه انجام پژوهشهای منحصربهفرد این مأموریت. حتی اکنون، پس از نزدیک به ۴۹ سال، وویجر ۱ همچنان دو ابزار علمی فعال دارد که دادهها را از آن سوی پهنه فضای میانستارهای با زمزمه به زمین میفرستند.
صفحه طلایی؛ کپسول زمان بشر در کهکشان
وویجرها نخستین فضاپیماهایی نبودند که پیامی برای ناشناختهها با خود حمل میکردند. پایونیر ۱۰ و ۱۱ که پیش از وویجر به فضا پرتاب شده بودند، هر دو لوحهای فلزی کوچکی با خود داشتند که زمان و مکان خاستگاهشان را برای هر مسافر فضایی دیگری که ممکن بود در آیندهای دور آنها را پیدا کند، مشخص میکرد. این لوحها که ایده اریک برگس و کارل ساگان بودند، زمینهساز این کار شدند. ناسا با الهام از آن نمونه، پیامی بسیار بلندپروازانهتر را سوار بر وویجر ۱ و ۲ کرد: نوعی کپسول زمان که قرار بود داستان جهان ما را با موجودات فرازمینی در میان بگذارد.
ایده گنجاندن اطلاعاتی درباره بشر در وویجرها زمانی شکل گرفت که کارل ساگان و تیمش فرصت کوتاهی برای آمادهسازی این پیام داشتند. صفحه طلایی حاوی ۱۱۵ تصویر، صداهای طبیعی مانند صدای باد و آهنگهای مختلف از فرهنگهای گوناگون و پیامهای خوشامدگویی به ۵۵ زبان است. این دیسک نمادی از تنوع و غنای فرهنگی زمین است که شاید روزی توسط تمدنی دیگر شنیده شود. تا آن زمان، وویجر ۱ در سکوت و در تاریکی عمیق فضا، همچنان سفری جاودانه را ادامه خواهد داد.
