سینما و ادبیات داستانی پیوندی ناگسستنی دارند و ژانرِ فانتزی بهویژه این پیوند را به اوج رسانده است. وقتی نویسندگان دنیاهایی خارقالعاده خلق میکنند، اقتباسهای سینماییِ موفق توانایی دارند جادوی واژهها را به تصویر و صدا تبدیل کنند. برخی از این بازآفرینیها آنچنان بر پردۀ نمایش درخشیدهاند که فراتر از متنِ اصلی رفتهاند. در ادامه، به بررسی ده فیلم فانتزی میپردازیم که با تکیه بر رمانهای ماندگار توانستند در قلبِ مخاطبان خانه کنند و به آثارِ جاودانه تبدیل شوند.
۱۰. داستان بیپایان (۱۹۸۴)
اقتباسِ مشترکِ آلمان و آمریکا از رمانِ ۱۹۷۹ِ مایکل انده، تنها بر پایهٔ نیمۀ اولِ کتاب ساخته شده اما در جایگاهِ یکی از نمادینترین آثارِ خانوادگیِ دهۀ ۸۰ میلادی باقی مانده است. این فیلم ورودیِ بینظیری برای آشناییِ نسلِ جدید با ادبیاتِ فانتزی است، اما نباید فراموش کرد که سطحِ ظاهریِ شیرینِ آن لایههای تاریک و عمیقی از اندوه و شجاعت را پنهان میکند. همین تضادِ درونی باعث شده داستانِ بیپایان نهتنها برای کودکان جذاب باشد، بلکه برای بزرگسالان نیز پیامی فراتر از سرگرمیِ صرف داشته باشد. تصاویرِ دهۀ ۸۰ در کنارِ روایتِ شادمان وِ آتریو، ترکیبی ساختهاند که پس از چهار دهه همچنان میدرخشد.
۹. مری پاپینز (۱۹۶۴)
داستانِ ساختِ «مری پاپینز» به اندازهٔ خودِ فیلم جادویی است. پیال تراورز، نویسندهٔ سریِ رمانها، سالها برای فروشِ حقوقِ سینمایی با والت دیزنی به توافق نرسید؛ فرآیندِ طولانیِ مذاکرات آنها بعداً در قالبِ فیلمِ «نجاتِ آقای بنکس» (۲۰۱۳) تلخیص شد. در نهایت تراورز امتیاز را واگذار کرد، هرچند از نتیجهٔ نهایی کاملاً راضی نبود. با این حال جامعهٔ سینما «مری پاپینز» را به یکی از بینظیرترین آثارِ خانوادگیِ تاریخ بدل ساخت. اجرای خیرهکنندهٔ جولی اندروز در نقشِ معلمِ جادوگر استانداردهای جدیدی برای کمدی-موزیکالها تعریف کرد؛ آهنگهای ماندگار، بازیهای دیداریِ جسورانه و ترکیبِ واقعیت و تخیل این فیلم را به اثری تبدیل کرده که با گذشتِ زمان پختهتر و دلنشینتر میشود.
۸. چگونه اژدهای خود را تربیت کنیم (۲۰۱۰)
استودیوِ دریمورکس سابقهٔ درخشانی در تبدیلِ کتابهای کودکان به انیمیشنهای محبوبِ همگانی دارد و «چگونه اژدهای خود را تربیت کنیم» نمونهای موفق است. فیلمنامۀ انیمیشن از کتابِ تصویریِ کرسیدا کاول گرفته شده و روایتی عمیق از دوستی، شکستنِ کلیشهها و یافتنِ هویت در سنِ بلوغ ارائه میدهد. دنیایِ فیلم با الهام از معماریِ اسکاندیناوی و تعاملِ نوآورانۀ انسانها و اژدها، فضایی بصریِ بینظیر خلق کرده است. موسیقیِ جان پاول در کنارِ طراحیِ کاراکترها و حرکاتِ پرواز، تجربهای سینمایی فراتر از یک انیمیشنِ صرف را رقم میزند. این اثر نشان داد فانتزیِ انیمیشنی میتواند هم کودکانه باشد و هم از نظرِ عاطفی بر بزرگسالان تأثیرگذار گردد.
۷. ویلی وانکا و کارخانهٔ شکلاتسازی (۱۹۷۱)
رولد دال در دورانِ حیاتِ خود نسبت به اقتباسهای سینمایی آثارش بدبین بود و «ویلی وانکا» نیز از این قاعده مستثنی نبود، اما تاریخِ سینما رأیِ دیگری داد. مل استوارت با بهرهگیری از بازیِ جین وایلدر در نقشِ کارآفرینِ مرموز و خلاق، اثری ساخت که مرزهایِ فیلمهای فانتزیِ کودکانه را جابهجا کرد. فضاسازیهای رنگارنگِ کارخانهٔ شکلاتسازی، موسیقیهای فراموشنشدنی و دیالوگهای طنزآمیز اما عمیق، ترکیبی ساختهاند که هر نسل دوباره آن را کشف میکند. این فیلم ثابت کرد فانتزی میتواند شاد باشد و در لایههای پنهان، انتقادهای اجتماعی و روانشناختی را بدون شعار منتقل کند.
۶. هری پاتر و زندانی آزکابان (۲۰۰۴)
سریِ کتابهایِ جی.کی. رولینگ بدون شک پدیدهٔ فرهنگیِ معاصر است و اقتباسهای سینماییِ آن هم تأثیرِ زیادی بر سینمایِ فانتزی گذاشتند. در میانِ قسمتهایِ این مجموعه، قسمتِ سوم به کارگردانیِ آلفونسو کوارون جایگاهِ ویژهای دارد. این فیلم با عبور از فرمولهای کودکانه نگاهی جدیتر به بلوغ، بیمه و مبارزه با تقدیر ارائه داد. استفادهٔ استادانه از پرسپکتیو، نورپردازیهای اتمسفریک و موسیقیِ جان ویلیامز، حسی متفاوت و گاه تهدیدآمیز به داستانِ جادوگری بخشید. بسیاری از منتقدان این قسمت را از بالغترین و سینماییترین آثارِ فانتزیِ اوایلِ دهۀ ۲۰۰۰ میدانند و آن را نقطۀ عطفی معرفی میکنند که نشان داد سینما بر پایۀ رمان میتواند فراتر از سرگرمی به ژانری دراماتیک و پخته بدل شود.
پایانِ یک رویایِ کاغذی
اقتباسهای سینماییِ موفق هرگز کپیِ خطبهخطِ متنِ اصلی نیستند؛ آنها بازآفرینیِ حسوحالِ داستان بر بستری جدیدند. وقتی نویسندگان و کارگردانان با همفکری سراغِ رمانهایِ فانتزی میروند، نتیجهای خلق میشود که هم ریشه در ادبیات دارد و هم زبانِ سینما را میفهمد. به زودی شاهد خواهیم بود چگونه نسلِ جدیدی از رمانهایِ فانتزی میتوانند سینما را غنیتر کنند و مخاطبان را دوباره به سالنهای نمایش دعوت نمایند. آیندهٔ این ژانر در دستانِ نویسندگانی است که جرأت میکنند مرزهایِ واقعیت و تخیل را در هم بشکنند.
