دادگاه به جای کامپیوتر
در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی، آینده سیستمعاملهای متنباز به سرنوشت یک پرونده قضایی گره خورده بود. به جای یک نقص فنی یا ناهماهنگی در کدنویسی، یک دادگاه فدرال در نیوژرسی بر سرنوشت توسعه سیستمعامل BSD سایه انداخت. اتهامات سنگین نقض حق انتشار و اسرار تجاری توسط AT&T به جان شرکت طراحی نرمافزار برکلی (BSDi) افتاده بود. دو سال دادرسی طولانی، چرخ توسعه یونیکس آزاد را از حرکت انداخت و دقیقاً همین سکون حقوقی، اولین فضای بدون مانع را برای توسعه هسته لینوکس هموار کرد. وقتی پرونده سرانجام در سال ۱۹۹۴ به صلح خارج از دادگاه ختم شد، اکوسیستم متنباز دیگر همان اکوسیستم گذشته نبود.
ریشههای یک جنگ تجاری: از آزمایشگاه بل تا دانشگاه برکلی
داستان به سال ۱۹۶۹ و آزمایشگاههای بل بازمیگردد. کن تامپسون و دنیس ریچی پس از تجربه محدودیتهای سیستم مولتیکس، سیستمعاملی را ساختند که قرار بود آینده محاسبات را تغییر دهد. یونیکس به دلایل قانونی و مقررات ضدانحصاری دولتی، حق فروش مستقیم در بازار رایانه را نداشت. راه حل چیست؟ ارائه لایسنس کد منبع با هزینه ناچیز به دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی. این تصمیم، بذر پایداری و قابلیت حمل را در خاک آکادمیک کاشت.
انجمن تحقیقات سیستمهای کامپیوتری دانشگاه کالیفرنیا، برکلی (CSRG) یکی از نخستین دریافتکنندگان کد بود. توسعهدهندگان این مرکز، هسته سیستمعامل را با ویژگیهای انقلابیای غنی کردند. معرفی پوسته csh، مدیریت حافظه مجازی و مهمتر از همه، استک شبکه TCP/IP که پشتوانه ارتباطات جهانی شد، حاصل تلاش این دانشجویان بود. اما کد BSD حاوی بخشهایی از یونیکس اصلی با حق نشر AT&T بود و توزیع آن تنها برای دارندگان مجوز رسمی امکانپذیر بود.
انگیزش کد و انتشار نت/۲
دانشگاه برکلی هرچه بیشتر سعی کرد وابستگی کد خود را از دارایی فکری AT&T جدا کند. در سال ۱۹۸۸ نسخهای با عنوان Net/1 به صورت عمومی منتشر شد. اما این آغاز پایان وابستگی نبود. با نزدیک شدن به تعطیلی گروه CSRG، تیمی از پژوهشگران و دانشجویان تمام خطوط کد مشکوک به AT&T را شناسایی، حذف و جایگزین کردند. نسخه نهایی تحت نام Net/2 در سال ۱۹۹۱ منتشر شد.
شرکت BSDi کد Net/2 را به دست گرفت و با تکمیل قطعات ناقص و پورت کردن روی معماری اینتل i386، محصولی به نام BSD/386 را به بازار آورد. برای نخستین بار، یک سیستمعامل شبهیونیکس کامل و پایدار روی سختافزار ارزانقیمت شخصیسازها به پرواز درآمده بود، بدون آنکه حتی یک سکه به حساب AT&T واریز شود.
ضربه ناگهانی دیوان دادگستری نیوژرسی
این موفقیت تجاری، هشدار جدی برای بخش حقوقی AT&T محسوب میشد. آزمایشگاههای سیستم یونیکس (USL) در آوریل ۱۹۹۲ با دعوایی حقوقی علیه BSDi و دانشگاه کالیفرنیا وارد میدان شد. اتهامات شامل موارد زیر بود:
- نقض قرارداد لایسنس نرمافزار USL
- نقض حق نشر یونیکس که در اختیار AT&T بود
- تضعیف علامت تجاری ثبتشده بر روی یونیکس
- تصرف غیرقانونی در اسرار تجاری شرکت
درخواست فوری برای صدور حکم موقت جهت توقف توزیع Net/2، جانی به اکوسیستم در حال شکلگیری BSD دمید. توسعهدهندگان سرتاسر جهان در بلاتکلیفی گرفتار شدند. هر توسعهای کندتر پیش میرفت و هر سرمایهگذاری جدید، با احتیاط کامل همراه بود.
صلح ۱۹۹۴ و تولد یک غول نرمافزاری
پرونده دو سال در دادگاه در جریان بود. در این میان، لینوکس که هسته آن توسط لینوس توروالدز در دانشگاه هلسینکی به عنوان یک پروژه شخصی آغاز شده بود، به سرعت در حال جذب توسعهدهندگان بیکارهای بود که از رکود BSD ناامید شده بودند. نبود موانع حقوقی، سرعت بهروزرسانی و گسترش ماژولار لینوکس را چندین برابر کرد.
سرانجام در سال ۱۹۹۴، طرفین به سازش خارج از دادگاه رسیدند. USL مالکیت کدهای BSD را واگذار کرد که پس از آن توسط Novell و سپس شرکت SCO مدیریت شد. این صلح، راه را برای بازگشت BSD به چرخه توسعه آزاد هموار کرد، اما هزینه زمانی و معنوی آن را اکوسیستم متنباز برای همیشه پرداخت کرد. دروازهای که برکلی با تلاش روزافزون باز کرده بود، توسط قوانین انحصاری تا حد نیمهباز مانده بود. این خلأ، نقطه اطفای ایدهآلی برای لینوکس فراهم آورد و مسیر تاریخ فناوری را برای همیشه تغییر داد.
