آیا میدانستید در تابستان میتوانید ابرهایی را ببینید که در مرز فضا میدرخشند؟
اگر اهل رصد آسمان هستید، احتمالاً میدانید که تابستان برای رصدگران چندان ایدهآل نیست. شبهای کوتاه و گرگ و میش طولانی، دیدن اجرام عمیق آسمان را دشوار میکند. اما یک استثنای شگفتانگیز وجود دارد: ابرهای شبتاب (noctilucent clouds) که به آنها «ابرهای فضایی» هم گفته میشود. این ابرهای یخی باریک و درخشان، در ارتفاع حدود ۸۰ کیلومتری زمین شکل میگیرند و پس از غروب خورشید نیز میدرخشند. اگر تا به حال آنها را ندیدهاید، تابستان بهترین فرصت است.
ابرهای شبتاب چیستند و چگونه تشکیل میشوند؟
به گزارش اسپیسدااتکام، ابرهای شبتاب پدیدهای نادر هستند که در مزوسفر (mesosphere) – لایهای از جو زمین که در بالای استراتوسفر قرار دارد – شکل میگیرند. در این ارتفاع، بخار آب بسیار کمی وجود دارد و دما به شدت پایین است. هنگامی که ذرات ریز غبار فضایی یا آتشفشانی وارد این ناحیه میشوند، بخار آب روی آنها یخ زده و بلورهای ریزی را تشکیل میدهد. نور خورشید که هنوز در این ارتفاع میتابد، این بلورها را روشن کرده و ظاهری درخشان و آبی-نقرهای به آنها میبخشد.
تفاوت ابرهای شبتاب با ابرهای معمولی
برخلاف ابرهای معمولی که در تروپوسفر (تا ارتفاع ۱۰ کیلومتری) تشکیل میشوند، ابرهای شبتاب در لبه فضا قرار دارند و بسیار ظریف و شفاف هستند. آنها اغلب به صورت نوارهای موجدار آبی الکتریکی یا رشتههای نازک دیده میشوند که در افق شمالی ظاهر میشوند. مبتدیان ممکن است آنها را با ابرهای سیروس (Cirrus) اشتباه بگیرند، اما ابرهای معمولی پس از غروب خورشید به سرعت تاریک میشوند، در حالی که ابرهای شبتاب همچنان میدرخشند.
بهترین زمان و مکان برای رصد ابرهای شبتاب
به گفته کارشناسان نجوم، بهترین زمان برای مشاهده ابرهای شبتاب، بین اواخر اردیبهشت تا مرداد (May to August) در نیمکره شمالی است. اوج این پدیده در اواسط تیر (اوایل ژوئیه) رخ میدهد. برای رصد، باید حدود یک تا دو ساعت پس از غروب خورشید، به افق شمالی نگاه کنید. در این زمان، خورشید در زیر افق است اما همچنان نور کافی برای روشن کردن بلورهای یخ وجود دارد.
مکانهای مناسب برای رصد
- عرضهای جغرافیایی میانی تا شمالی مانند بریتانیا، شمال اروپا، کانادا و شمال ایالات متحده بهترین مکانها هستند.
- داشتن یک افق شمالی صاف و بدون مانع (بدون کوه یا ساختمان بلند) ضروری است.
- برای رصد نیازی به تلسکوپ یا ابزار خاصی ندارید؛ کافی است چشمان خود را به افق بدوزید و صبور باشید.
تغییرات اقلیمی و ابرهای شبتاب
مطالعات نشان میدهد که ابرهای شبتاب تحت تأثیر تغییرات آب و هوایی قرار دارند. گازهای گلخانهای ضمن گرم کردن سطح زمین، باعث خنکتر شدن مزوسفر میشوند و شرایط را برای تشکیل این ابرها مساعدتر میکنند. همچنین افزایش رطوبت جو فوقانی باعث میشود که ابرهای شبتاب در عرضهای جنوبیتر نیز دیده شوند.
آیا ابرهای شبتاب خطرناک هستند؟
خیر، این پدیده کاملاً طبیعی و بیخطر است. اما رصد آن نیاز به شرایط جوی مناسب و کمی شانس دارد. اگر یک شب آنها را دیدید، قدر بدانید؛ زیرا برخی از منجمان آماتور سالها منتظر چنین فرصتی هستند.
نکات نهایی برای رصد ابرهای شبتاب
- هر شب صاف تابستان، افق شمالی را بررسی کنید.
- زمان رصد را حدود ۱ تا ۲ ساعت پس از غروب خورشید تنظیم کنید.
- اگر ابرهای معمولی در افق هستند، صبر کنید تا تاریک شوند؛ ابرهای شبتاب با درخشش سرد خود متمایز میشوند.
- عکاسی از آنها نیاز به نوردهی طولانی و سهپایه دارد، اما دیدن آنها با چشم غیرمسلح هم لذتبخش است.
این تابستان، در کنار رصد ستارگان، نگاهی هم به افق شمالی بیندازید. شاید شانس دیدن این ابرهای اسرارآمیز را داشته باشید؛ پدیدهای که شما را برای همیشه به آسمان شب علاقهمند میکند.
