تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) در صحرای آتاکاما تصویری مستقیم و با وضوح بیسابقه از یک همدم ستارهای نزدیک به بتلگئوزه ثبت کرده که شواهد قویتری دربارهٔ دوگانه بودن این ابرغول قرمز ارائه میدهد.
مشاهده و اهمیت آن
تحلیلهای نوین نشان میدهد همدم پیشنهادی بتلگئوزه، موسوم به بتلگئوزه B، جرمی در حدود 2 تا 3 برابر جرم خورشید دارد؛ رقمی که از برآوردهای پیشین بیشتر است. تأیید این جرم پیامدهای مهمی برای درک گذشته و سیر تکاملی بتلگئوزه A خواهد داشت، زیرا یک همراه پرجرم میتواند توزیع ماده، شدت و ساختار بادهای ستارهای و مسیرهای نهایی تکامل این ستاره را دگرگون کند.
روش رصد
تیم رصدی به سرپرستی میگوئل مونتارژ از رصدخانه پاریس با استفاده از ابزار SPHERE نصبشده روی VLT، به کمک کروناگراف و فنون پیشرفتهٔ پسپردازش، توانست نور کمسوی همدم را از درخشش گستردهٔ سطح بتلگئوزه جدا کند. SPHERE که برای آشکارسازی سیارات فراخورشیدی طراحی شده، با مسدودسازی نور مرکزی و آشکارسازی منابع نزدیک به ستاره نقش تعیینکنندهای در این کشف داشت.
عناصر فنی کلیدی
- کروناگراف: مسدودسازی نور شدید ستاره برای آشکارسازی منابع نزدیک.
- پسپردازش پیشرفته: فیلترها و الگوریتمهایی برای جداسازی سیگنال همدم از پسزمینه و نویز اپتیکی.
- زمانبندی هدفمند رصد: پیشبینیهای منتشرشده در سال 2024 نشان میداد همدم در دسامبر 2024 بیشترین جدایی زاویهای را از بتلگئوزه A خواهد داشت؛ تیم از آن پیشبینی برای زمانبندی رصد بهره برد.
سؤالات باز
برای تبدیل این مشاهده به یک تأیید قطعی لازم است حرکت مداری و موقعیتهای بعدی همدم رصد و منحنی مداری تعیین شود. مهمترین پرسشهای باقیمانده عبارتند از:
- آیا بتلگئوزه B میتواند روی روند انفجار احتمالی یا کندهشدن پوستهٔ بتلگئوزه A تأثیر بگذارد؟
- منشاء این همدم چیست و آیا در گذشته تعاملهای جرمی قابلتوجهی میان دو ستاره رخ داده است؟
- آیا حضور یک همراه میتواند برخی از کاهشهای روشنایی تاریخی بتلگئوزه را توضیح دهد؟
نتایج و برداشتهای تیم
میگوئل مونتارژ این مشاهده را نقطهعطفی در یک جستجوی طولانی توصیف کرده و اعضای تیم اشاره کردهاند که روشهایی که برای یافتن سیارات فراخورشیدی توسعه یافته بود، برای آشکارسازی همدمِ یک ستارهٔ تکاملیافته نیز بسیار مؤثر بودهاند. یافتهها در نشریهٔ Astronomy & Astrophysics منتشر شده و جامعهٔ ستارهشناسی را به بررسی دقیقتر دینامیک این سامانه فراخوانده است.
نکات خلاصه برای خواننده
- بتلگئوزه در صورت فلکی شکارچی (Orion) و در فاصلهٔ حدود 650 سال نوری قرار دارد (راهنمای ویکیپدیا).
- تصویر جدید از قویترین شواهد مستقیم برای وجود یک همدم ستارهای خبر میدهد، اما تأیید نهایی نیازمند مشاهدات تکمیلی است.
- اگر جرم بتلگئوزه B در محدودهٔ 2–3 جرم خورشید تأیید شود، تعاملهای آتی بین دو عضو میتواند مسیر تکاملی بتلگئوزه A را تغییر دهد.
چشمانداز پیش رو
رصدهای آتی، بهویژه ثبت حرکت مداری همدم در سالهای آینده، تعیینکننده خواهند بود. هرچه زاویه و فاصلهها دقیقتر محاسبه شوند، مدلسازی تأثیرات گرانشی و تکاملی این زوج ستارهای دقیقتر خواهد شد؛ کارهایی که این تصویرِ جدید تنها آغازگر آنهاست.
منابع مرتبط: پیشبینیهای منتشرشده در سال 2024 دربارهٔ موقعیت بیشینهٔ همدم و دادههای پایهٔ ابزار SPHERE اساس این کشف را تشکیل دادهاند.
