اگر هنوز مریخ را بهعنوان یک بیابان خشک و یکنواخت قرمز تصور میکنید، وقت آن رسیده که این تصویر را بهروز کنید. مدارگرد «مارس اکسپرس» آژانس فضایی اروپا (ESA) بار دیگر با ثبت تصاویری خیرهکننده، چهرهای متفاوت از سیاره سرخ به نمایش گذاشته است. در جدیدترین تصاویر، میدانی گسترده از تپههای شنی دیده میشود که آنقدر درخشان و فلزیمانند هستند که گویی از دل یک فیلم علمی-تخیلی بیرون آمدهاند. اما این امواج اسرارآمیز واقعاً چه هستند؟
تپههای فلزی در دهانه کایزر: توهم یا واقعیت؟
این تپههای عجیب در کف «دهانه کایزر» (Kaiser Crater) واقع شدهاند؛ دهانهای برخوردی به قطر ۲۰۷ کیلومتر در ارتفاعات جنوبی مریخ. شکل کاسهای این دهانه مانند یک تله شنی غولپیکر عمل کرده و مانع از فرار شنها میشود. اما چیزی که این تپهها را خاص میکند، درخشش فلزی و نقرهایرنگ آنهاست که در نگاه اول شبیه فلز مذاب یخزده به نظر میرسد.
نقش یخ خشک و کنتراست نور
به گزارش آژانس فضایی اروپا، این درخشش خارقالعاده اصلاً فلزی نیست. تپههای شنی تیرهرنگ با لایهای از یخبندان فصلی پوشیده شدهاند که عمدتاً از دیاکسید کربن یا «یخ خشک» تشکیل شده است. در زمستانهای مریخ، این یخ خشک روی سطح مینشیند و جلوۀ کروممانندی به تپهها میدهد. باقی ماجرا حاصل ترفند نور و کنتراست است: شنهای تیره نور را جذب میکنند و یخ سفید آن را بازمیتاباند؛ ترکیبی که صحنهای فرازمینی و رویایی خلق میکند.
ترکیب شنی و منشأ آتشفشانی
رنگ تیره این تپهها به دلیل ترکیب متفاوت آنهاست. برخلاف غبار اکسید آهن که به مریخ رنگ سرخ معروفش را میبخشد، این تپهها از ماسه بازالتی بسیار ریز ساخته شدهاند که سرشار از مواد معدنی آتشفشانی مانند پیروکسن و الیوین است. این ویژگی آنها را از بقیه سطح سیاره متمایز میکند. دانشمندان با مشاهده کف دهانه بین پشتهها به این نتیجه رسیدهاند که منبع شن و ماسه در این منطقه محدود است، اما با این حال، این تپهها عظیماند: چندین کیلومتر طول و بیش از ۱۰۰ متر ارتفاع دارند.
اهمیت علمی و تاریخچه مریخ
این منظره فقط از نظر بصری تماشایی نیست؛ بلکه سرنخهای ارزشمندی از گذشته مریخ در خود نهفته دارد. امروزه جو مریخ بسیار نازک است (حدود ۱۰۰ برابر نازکتر از جو زمین) و به آرامی در حال فرار به فضا است. در چنین جوی، بلند کردن و جابهجایی شن برای بادها دشوار است. با این حال، وجود این تپههای غولپیکر در دهانه کایزر نشان میدهد که زمانی بادهای مریخی بسیار قدرتمندتر بودهاند؛ شاید میلیاردها سال پیش که جو مریخ ضخیمتر بوده است.
تصاویر جدید مارس اکسپرس و اکتشافات اخیر
مدارگرد مارس اکسپرس از سال ۲۰۰۳ در مدار مریخ قرار دارد و همواره مناظر شگفتانگیزی را ثبت کرده است. تنها ماه گذشته، این کاوشگر خوشهای از ۳۰ گردباد غباری را در درههای «مامرس والس» ردیابی کرد. همچنین در بهار و تابستان گذشته، تصاویری از درههای پیچدرپیچ «شالباتانا والس» که ۳.۵ میلیارد سال پیش بر اثر سیلابهای آب زیرزمینی شکل گرفتهاند و پتوی عظیمی از خاکستر آتشفشانی تاریک که طی ۵۰ سال اخیر گسترش یافته، منتشر شد.
هرقدر مریخ از دور سیارهای متروک به نظر برسد، این تصاویر نشان میدهند که سطح آن سرشار از فعالیتهای پویا و رازهایی است که هنوز کشف نشدهاند. تپههای فلزی دهانه کایزر تنها یکی از این شگفتیهاست که به ما یادآوری میکند جهان فراتر از زمین همیشه پر از صحنههای خارقالعاده و ناشناخته است.
