ماهیهایی که در رودخانههای برزیل صید میشوند، میزبان ناخواندهای به نام آنتیبیوتیک هستند. تحقیقات جدید از دانشگاه سائوپائولو نشان میدهد که نهتنها آب رودخانهها آلوده به انواع داروهای ضدباکتری است، بلکه این مواد در بافت ماهیها نیز تجمع پیدا میکنند. نگرانکنندهتر اینکه یکی از این آنتیبیوتیکها سالهاست که در صنعت دام ممنوع اعلام شده، اما هنوز در ماهیهای خوراکی یافت میشود.
محققان مرکز انرژی هستهای در کشاورزی دانشگاه سائوپائولو (CENA-USP) نمونههایی از آب، رسوب و ماهی رودخانه پیراسیکابا را در دو فصل بارانی و خشک بررسی کردند. نتایج که در مجله Environmental Sciences Europe منتشر شده، نشان میدهد غلظت آنتیبیوتیکها در فصل خشک بهشدت افزایش مییابد و برخی ترکیبات حتی در رسوبات با غلظتهای بالاتر از استانداردهای جهانی دیده میشوند.
منابع آلودگی و نقش فصول
نمونهبرداری نزدیک سد سانتا ماریا دا سرا انجام شد؛ منطقهای که فاضلاب تصفیهشده، پساب خانگی، آبزیپروری، پرورش خوک و رواناب کشاورزی به آن سرازیر میشود. محققان 12 آنتیبیوتیک رایج از گروههای تتراسایکلین، فلوروکینولون، سولفونامید و فنل را زیر نظر گرفتند.
پاتریشیا الکساندرا اوانجلیستا، سرپرست تحقیق، میگوید: «الگوی فصلی بسیار واضح بود. در فصل بارانی بیشتر آنتیبیوتیکها قابل تشخیص نبودند، اما در خشکی، وقتی حجم آب کم میشود، آلایندهها غلیظ میشوند و ترکیبات مختلفی ظاهر میشوند.»
غلظتها از نانوگرم در لیتر در آب تا میکروگرم در کیلوگرم در رسوب متغیر بود. آنتیبیوتیکهایی مانند انروفلوکساسین و برخی سولفونامیدها در رسوبات بیش از مقادیر گزارششده در سایر نقاط جهان یافت شدند. رسوبات سرشار از مواد آلی و فسفر، کلسیم و منیزیم میتوانند این ترکیبات را برای مدت طولانی ذخیره و بهمرور به محیط بازگردانند.
آنتیبیوتیک ممنوعه در ماهیهای خوراکی
یکی از مهمترین یافتهها، شناسایی کلرامفنیکل در ماهی لمباری (Astyanax sp.) بود. این آنتیبیوتیک به دلیل سمیت بالا در برزیل برای حیوانات تولیدکننده غذا ممنوع است، اما همچنان در پزشکی انسانی استفاده میشود و بهعنوان یک نشانگر آلودگی پایدار عمل میکند.
این ماده فقط در فصل خشک و در غلظت دهها میکروگرم در کیلوگرم یافت شد. از آنجا که ماهی لمباری بهطور گسترده در منطقه مصرف میشود، نگرانی جدی درباره انتقال این آنتیبیوتیک به بدن انسان وجود دارد.
گیاه آبزی؛ راهحل طبیعی با عوارض جانبی
محققان برای یافتن راهی برای کاهش آلودگی، گیاه شناور Salvinia auriculata را آزمایش کردند. این گیاه که اغلب مهاجم محسوب میشود، در حذف برخی آنتیبیوتیکها از آب موفق عمل کرد. اما نکته عجیب این بود که حضور گیاه، نحوه جذب آنتیبیوتیکها را در ماهی تغییر داد و در برخی موارد باعث افزایش تجمع در بافت ماهی شد.
این یافته نشان میدهد ابزارهای پاکسازی طبیعی نیز میتوانند عوارض غیرمنتظرهای داشته باشند و هر راهحلی باید با دقت و با در نظر گرفتن کل اکوسیستم ارزیابی شود.
این پژوهش با حمایت بنیاد تحقیقاتی FAPESP انجام شده و زنگ خطری جدی برای سیاستگذاران حوزه سلامت و محیط زیست است. شاید وقت آن رسیده که نظارت بر آنتیبیوتیکها در زنجیره غذایی فراتر از دام و طیور گسترش یابد و آبزیان را نیز شامل شود.
