تحلیل جرم دندان و داده‌های ژنتیکی باستانی نشان می‌دهد بی‌میلی گسترده به حشره‌خواری در بخش‌های بزرگی از اوراسیا دست‌کم از ۹٬۰۰۰ سال پیش ریشه دارد.

دندان‌های باستانی دربارهٔ حشره‌خواری چه می‌گویند؟

پژوهشگران مؤسسه زیست‌شناسی تکاملی (IBE) وابسته به CSIC و دانشگاه پومپه فابرا با بررسی ۷۴۵ نمونه جرم دندان (تارتار) از انسان‌های آناتومیکی مدرن — که قدمت برخی نمونه‌ها تا ۳۳٬۰۰۰ سال پیش می‌رسد — ردپای مستقیم مصرف حشرات را جست‌وجو کردند. جرم دندان می‌تواند DNA موجودات خورده‌شده را به‌دام اندازد و ابزاری قدرتمند برای بازسازی رژیم غذایی باستانی فراهم آورد.

یافته‌ها نشان می‌دهد ساکنان شمال اوراسیا به‌ندرت حشرات را جزو رژیم غذایی منظم خود داشته‌اند؛ شواهد مصرف در این مناطق معمولاً کم و پراکنده و غالباً اتفاقی یا فصلی بوده است.

نئاندرتال‌ها؛ مصرف بیشتر و سازگاری ژنتیکی

در مقابل، جرم دندان نمونه‌های نئاندرتال حاوی مقدار قابل‌توجهی DNA حشرات بود؛ سطحی نزدیک به آنچه در شامپانزه‌های غربی مشاهده می‌شود که در شرایط دشوار از حشرات برای تکمیل رژیم غذایی بهره می‌گیرند. شایع‌ترین بقایا مربوط به گروه Diptera (مگس و پشه) و به‌ویژه DNA پشه بود. این داده‌ها از سناریوهایی حمایت می‌کنند که نئاندرتال‌ها گاه لاشه‌هایی را می‌خوردند که لارو مگس در آن‌ها رشد کرده بود یا از منابع غذایی نگهداری‌شده در محیط‌های مردابی استفاده می‌کردند.

نتایج ژنتیکی موافق این تصویر است: واریانت‌های ژنی مرتبط با هضم کیتین در نئاندرتال‌ها نشان‌دهنده توانایی بالاتر در پردازش پوستهٔ خارجی حشرات بود، الگویی که در دنیسوان‌ها نیز دیده شده است.

ژن‌ها چه حرفی برای گفتن دارند؟

پژوهش واریانت‌های ژنتیکی مرتبط با آنزیم‌های کایتیناز اسیدی (CHIA) و کیتوبیاز (CTBS) را در جمعیت‌های باستانی و مدرن بررسی کرد. چیتین مولفهٔ اصلی اسکلت بیرونی حشرات است و این آنزیم‌ها نقش کلیدی در گسستن آن دارند (چیتین).

الگوی جغرافیایی نشان می‌دهد جمعیت‌های نزدیک‌تر به نواحی گرمسیری، واریانت‌هایی را حفظ کرده‌اند که بیان بالاتری از این آنزیم‌ها را ممکن می‌سازند؛ یعنی توانایی بهتر در هضم حشرات. با گسترش جمعیت‌های انسانی به عرض‌های جغرافیایی بالاتر، بیان این آنزیم‌ها و احتمالاً میل به مصرف حشرات کاهش یافته است. این تغییر ژنتیکی لااقل از زمان گسترش کشاورزی—حدود ۹٬۰۰۰ سال پیش—قابل ردیابی است.

پیامدها و کاربردها برای امروز

احیای توجه به حشرات به‌عنوان منبع غذایی پایدار در سال‌های اخیر از سوی سازمان‌ها و پژوهشگران مطرح شده است؛ از جمله سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد که بیش از ۱٬۶۰۰ گونه حشره را به‌عنوان خوراکی بررسی کرده است. پژوهش حاضر نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از مقاومت مدرن در برابر حشره‌خواری تنها فرهنگی نیست و ریشه‌های اکولوژیک و تکاملی دارد.

نکات کاربردی برای سیاست‌گذاران، صنعت و محققان:

  • بازبینی راهبردهای ترویج غذایی با در نظر گرفتن پیش‌زمینه‌های ژنتیکی و فرهنگی جمعیت‌ها.
  • طراحی برنامه‌های آموزشی و فرهنگی که موانع زیستی را نیز در تحلیل قرار دهند، نه صرفاً نگرش‌های فرهنگی را.
  • تعیین گونه‌های حشره مناسب برای فرآوری و تغذیه بر اساس مشخصه‌های تغذیه‌ای و زیستی هر منطقه.
  • پژوهش‌های بین‌رشته‌ای برای رصد تغییرات ژنتیکی و فرهنگی هم‌زمان با تغییرات اقلیمی و جابه‌جایی جمعیتی.

ترکیب شواهد مستقیم (جرم دندان) و غیرمستقیم (ژنوم) چشم‌انداز تازه‌ای از تعامل انسان و محیط در هزاران سال گذشته فراهم می‌آورد. پرسش‌های جدیدی مطرح می‌شود: چگونه تغییرات اقلیمی و مهاجرت‌های آتی الگوهای ژنتیکی و فرهنگی مرتبط با رژیم غذایی را بازشکل می‌دهند؟ آیا شناخت این تاریخچه می‌تواند مسیرهای مؤثرتری برای پذیرش منابع غذایی جایگزین ارائه دهد؟

منابع و خواندنی بیشتر

برخی گرایش‌های غذایی معاصر ریشه‌های بلندمدت در تاریخ تکاملی انسان دارند؛ نکته‌ای که در طراحی آیندهٔ سیستم‌های غذایی باید مورد توجه قرار گیرد.