پلنگهای منطقه فلوریستیک کیپ در آفریقای جنوبی که گاهی تنها نصف وزن پلنگهای دیگر آفریقا را دارند، برای دههها معمایی برای محققان بودند. حالا یک مطالعه ژنومی کامل، پرده از راز این تفاوت چشمگیر برداشته است: این پلنگها حدود ۲۰ هزار سال است که از دیگر جمعیتها جدا شدهاند و بهمرور زمان به موجوداتی کوچکتر و از نظر ژنتیکی منحصربهفرد تبدیل شدهاند.
چرا اندازه پلنگها متفاوت میشود؟
اعضای یک گونه جانوری همیشه ظاهر یکسانی ندارند. پرندگان با اشکال مختلف منقار، پستانداران با اندازهها و رنگهای متفاوت، نمونههایی از این تنوع هستند. اما آنچه واقعاً دشوار است، کشف دلیل این تفاوتهاست. آیا محیط محلی عامل اصلی است؟ انتخاب طبیعی یا جنسی نقش دارد؟ یا صرفاً حذف تصادفی انواع ژنها در جمعیتهای منزوی باعث واگرایی تدریجی میشود؟
تیمی از متخصصان حفاظت از پلنگ و زیستشناسان تکاملی برای پاسخ به این پرسشها، جمعیت کمتر از ۱۰۰۰ پلنگ در منطقه فلوریستیک کیپ را بررسی کردند. این منطقه شامل استانهای کیپ غربی، بخشهایی از کیپ شرقی و کیپ شمالی در آفریقای جنوبی است.
مطالعهای فراتر از نشانگرهای ژنتیکی معمول
مطالعات پیشین با تکیه بر تعداد محدودی نشانگر ژنتیکی، تنها الگوهای کلی را نشان میدادند و جزئیات ظریف تکامل را پنهان میکردند. پژوهشگران این بار به سراغ دادههای کل ژنوم رفتند. آنها توالی کامل ۲.۵۷ میلیارد جفت باز DNA پلنگها (شامل حدود ۱۹ هزار ژن) را تجزیهوتحلیل کرده و با ژنوم پلنگهای سایر نقاط آفریقا مقایسه کردند.
نتیجه شگفتانگیز بود: پلنگهای کیپ نه تنها از نظر اندازه کوچکترند، بلکه یک گروه ژنتیکی مجزا را تشکیل میدهند که قرنهاست با سایر جمعیتها آمیخته نشدهاند. جالب اینکه علیرغم جمعیت کم، تنوع ژنتیکی قابلتوجهی را حفظ کردهاند.
تأثیر تغییرات اقلیمی و دخالت انسان
رشتهکوه کمربند چینخورده کیپ بهعنوان پناهگاهی برای این گربهسانان عمل میکند. اما فراتر از لبههای شمالی و شرقی این کوهستان، موانع طبیعی مانند نیمهبیابان خشک و فعالیتهای انسانی مانع از حرکت پلنگها به مناطق دیگر شده است. تغییرات اقلیمی در ۲۰ هزار سال گذشته و آزار و اذیت انسانها، اندازه بدن این پلنگها را بهتدریج کاهش داده است.
این یافتهها پیامدهای مهمی برای حفاظت از این جمعیت دارد. پلنگها از جمله گستردهترین گوشتخواران بزرگ جهان هستند و هشت زیرگونه از آنها در آفریقا و آسیا شناخته شده است. پلنگ آفریقایی (Panthera pardus pardus) در بیشتر مناطق جنوب صحرا تنوع زیادی در رنگ و اندازه نشان میدهد، اما پلنگهای کیپ استثنایی منحصربهفرد هستند.
الگوی مشابهی برای پلنگهای غنا در غرب آفریقا نیز مشاهده شده است. در هر دو منطقه، شواهدی از اختلاط ژنتیکی اخیر با جمعیتهای همسایه دیده نمیشود. این یعنی این پلنگها برای هزاران سال در انزوای تقریباً کامل تکامل یافتهاند.
اهمیت حفاظت از یک جمعیت منحصربهفرد
این کشف نشان میدهد که حفاظت از پلنگهای کیپ باید بهعنوان یک واحد تکاملی مجزا در نظر گرفته شود. اگرچه اندازه جمعیت آنها کوچک است، اما تنوع ژنتیکی بالای آنها امیدواری برای بقایشان ایجاد میکند. با این حال، تغییرات اقلیمی و توسعههای انسانی همچنان تهدیدهای جدی برای این گربهسانان کمیاب به شمار میروند.
پژوهشگران امیدوارند با ادامه بررسیهای ژنومی، بتوانند سازوکارهای دقیقتری از تأثیر محیط بر تکامل اندازه بدن را درک کنند. این مطالعه بار دیگر نشان میدهد که حتی در میان گونههای شناختهشده، هنوز رازهای شگفتانگیزی برای کشف شدن وجود دارد.
