روایت کم‌شنیده‌ای از جنگ و حیات اقلیت‌ها

فیلم آلمانی–اوکراینی «به‌ندرت با رویا از خواب بیدار می‌شوم» رابطهٔ کوئیرِ در شهر کیف را در بستر تهاجم ۲۰۲۲ روسیه دنبال می‌کند و پیچیدگی‌هایی از جنس هویت، خدمت سربازی و تبعیض نهادی را برجسته می‌سازد. کارگردانی اثر بر عهدهٔ ایزابل استِوِر (Isabelle Stever) و فیلمنامه را آنا ملکیوا (Anna Melikova) نگارش کرده است. فیلم در بخش رقابت اصلی جشنوارهٔ لوکارنو (Locarno) نمایش داده شد.

خلاصهٔ داستان

اولیا (Tania Myronyshena) و اولِه (Markus Bright) پیش از تغییر جنسیت اولِه به‌عنوان دو زن در صحنهٔ کوئیر کیف با هم آشنا شده‌اند. پس از گذر اولِه به مردی ترنس، رابطهٔ آن‌ها ادامه پیدا می‌کند، اما آغاز جنگ موقعیت او را دشوارتر می‌کند؛ به‌ویژه آن‌که در شرایط نظامی مدارک پزشکی دربارهٔ دیسفوریای جنسیتی او چندان اعتبار ندارد. تلاش زوج برای خروج از کشور در میان پروسه‌های اداری متناقض و تبعیض نهادی گیر می‌افتد و فیلم این بن‌بست را از دیدگاه فردی واکاوی می‌کند.

زبان بصری و اجرا

استِوِر و فیلمبردار ولودیمیر اوسیک (Volodymyr Usyk) اغلب نماهایی دور و منعکس‌کننده برمی‌گزینند: شخصیت‌ها را از پشت شانه، از کنارهٔ درگاه‌ها یا در سطوح منعکس‌شده می‌بینیم؛ فاصله‌ای که زندگی‌های نادیدنی را محسوس می‌سازد. ترکیب‌بندی و مدیریت نور، هم شدت موقعیت را منتقل می‌کند و هم بی‌رحمی روزمره را قابل‌لمس می‌نماید. طراحی صدا توسط آندریاس هیلدبرانت (Andreas Hildebrandt) عمدتاً خاموش و محتاط است؛ هیجان‌ها بیشتر از طریق سکوت‌ها، جابه‌جایی‌های کوچک و جزئیات چهره روایت می‌شوند تا با موسیقیِ پررنگ.

بازی‌ها و واقع‌گرایی فرم

تانیا میرونی‌شِنا و مارکوس برایت، هر دو با پیشینهٔ غیرفرهنگی، بازی‌هایی کنترل‌شده و درونی ارائه می‌دهند. حرکات ظریف و زبان بدنِ آینه‌ای‌شان بار عاطفی رابطه را بدون نمایش‌فروشی منتقل می‌کند؛ همین انتخاب بازیگری فیلم را از تبدیل شدن به نمایشگاهِ توانایی‌های اجرایی مصون نگه می‌دارد و آن‌ها را جزئی از پازل فرمِ کارگردانی می‌سازد.

تم‌ها و مؤلفه‌های اجتماعی

  • هویت و مردانگی: فیلمنامه پرسش‌هایی دربارهٔ تعریف مردانگی در وجدان جمعی و تضاد میان هویت رسمی و هویت زیسته مطرح می‌کند.
  • تبعیضِ گزینشی: فیلم نشان می‌دهد که حتی در میان جمعی تحت فشار، تبعیض علیه اقلیت‌ها ادامه می‌یابد؛ این موضوع در منابع مربوط به حقوق ترنس‌ها و مطالعات سینمای کوئیر ریشه دارد.
  • جنگ و زندگی روزمره: نماهای مرز و پاسگاه با چراغ‌های قرمز و آبی که هم‌زمان یادآور فضای شب‌های باشگاهی کوئیر هستند، تضاد میان زندگی‌های عادی و وضعیت جنگی را برجسته می‌کنند.

نقاط قوت و ضعف

  • نقاط قوت: زبان بصری دقیق، بازی‌های درونی و پرداخت موضوعی ناب و کمتر دیده‌شده در درام‌های مرتبط با جنگ، همراه با توجه ویژه به تجربهٔ زوج‌های ترنس.
  • نقاط ضعف: تحولی در پردهٔ سوم گاهی شتاب‌زده و تا حدی ملودراماتیک به‌نظر می‌رسد و برای برخی بیننده‌ها فاصلهٔ بصری فیلم، مانعِ ورود عاطفی سریع خواهد شد.

پخش و چشم‌انداز بین‌المللی

با مشارکت تهیه‌کننده‌ای چون تام تایک‌ور (Tom Tykwer) و همکاری با کمپانی تخصصی آثار کوئیر Outplay Films، فیلم فرصت دیده‌شدن در بازارهای بین‌المللی را دارد. این اثر می‌تواند نمونه‌ای برجسته در جریان سینمای جنگی-انسانی باشد که به‌جای تصویر صرف تهاجم، تجربهٔ اقلیت‌ها را در مرکز قرار می‌دهد. برنامه‌ریزان جشنواره‌ها و مخاطبان سینمای کوئیر احتمالاً توجه خاصی به این عنوان نشان خواهند داد؛ منابع مرتبط با فیلم‌های LGBT زمینهٔ مطالعهٔ بیشتر را فراهم می‌کنند.

برای چه تماشاگرانی مناسب است

تماشاگرانی که به درام‌های رابطه‌ای با پس‌زمینهٔ اجتماعی و فرم بصری دقیق علاقه‌مندند، از این فیلم بهرهٔ بیشتری خواهند برد. کسانی که دنبال روایت‌های جنگی پرآدرنالین یا اقناع‌های احساسی سریع‌اند، ممکن است با فاصلهٔ ظاهری فیلم ارتباط کامل برقرار نکنند.

جمع‌بندی

«به‌ندرت با رویا از خواب بیدار می‌شوم» فراتر از یک قصهٔ شخصی، آینه‌ای از تجربهٔ هویت در زمان جنگ است؛ اثری که احتمالاً جایگاهی مؤثر در گفت‌وگوهای سینمایی پیرامون جنگ اوکراین و روایت زندگی‌های حاشیه‌ای پیدا خواهد کرد و راه را برای روایت‌های مشابه هموار می‌سازد.