«رحمت»، ساختهٔ گوروویندر سینگ با بازی ناصرالدین شاه، در بخش رقابتی بینالمللی (Concorso Internazionale) هفتاد و نهمین دورهٔ جشنوارهٔ لوکارنو نخستین نمایش جهانیاش را پشت سر گذاشت. فیلم سه روایت مستقل اما درهمتنیده از پنجاب امروز را پیرامون موضوعات راندهشدگی، اندوه نسلها و بحرانهای اجتماعی بازگو میکند و تجربهٔ واقعی یک خانواده روستایی در زمان تولید به عمق و رئالیسم اثر افزود.
مرگ واقعی و تأثیر آن بر روایت
خانهای که در فیلم بهعنوان محل زندگی نیاکان شخصیتِ رشید علی استفاده شده بود، متعلق به خانوادهای بود که تنها دو ماه پس از اولین دیدار گروه سازنده، پسر ۱۹ سالهشان را بر اثر اووردوز از دست دادند. گوروویندر سینگ در گفتگو با Variety گفته است وقتی برای نخستینبار او را دیدم، فکر کردم او معتاد است؛ دو ماه بعد بر اثر اوردوز مرد. این رخداد واقعی، تنش و حس آسیبپذیری را در سکانسها تشدید کرد و فیلم را به شکل ملموستری با مسألهٔ اعتیاد و سوگ موروثی روبهرو ساخت.
منبع داستان و ساختار
«رحمت» برگرفته از مجموعهٔ داستانهای کوتاه نویسندهٔ پنجابی، اجیت کور، است. فیلم سه روایت را حول موضوعهایی چون بیجاشدگی، فقدان و اثرات تاریخیِ خشونتهای قومی کنار هم مینهد تا تصویری از جامعهٔ امروز پنجاب ارائه دهد. سینگ میگوید بسیاری از مضامین برای او ریشه در تاریخ خانوادگیاش داشتهاند؛ نسل پدربزرگ و مادربزرگ او از بخشهای غربی پنجاب به دهلی مهاجرت کرده بودند و تجربهٔ بیجاشدگی برایش آشناست.
گفتوگو با کارگردان و بازیگر
گوروویندر سینگ که دههها به ثبت تاریخ شفاهی و فرهنگی پنجاب پرداخته، این فیلم را نوعی «خاتمهٔ احساسات ناتمام» نسبت به دوران خشونتهای دههٔ ۱۹۸۰ و کشتار ضد سیکها میداند. او پس از حدود ۱۵ سال از حضور فیلم نخست بلندش در ونیز، با «رحمت» به موضوعاتی برگشته که از منظر شخصی برایش حلنشده باقی مانده بودند.
در مرکز روایت، ناصرالدین شاه نقش رشید علی، مردی مسلمان پنجابی را بازی میکند که سالها در انگلستان زندگی کرده و به زادگاه بازمیگردد. شاه قبل از آشنایی کامل با جزییات فیلمنامه به پروژه پیوست و دربارهٔ انگیزهاش گفته است که حساسیت سینمایی گوروویندر او را جذب کرد و خواست این تجربه را شریک شود. به گفتهٔ کارگردان، حضور شاه به توسعهٔ شخصیت کمک کرده و امکان فضاپَریزیهای تازهای فراهم ساخته است.
رویکرد بازیگری و مسئلهٔ زبان
ناصرالدین شاه پنجابی را بهطور کامل روان صحبت نمیکند؛ خود او این نکته را بهعنوان یکی از ویژگیهایی دانسته که به تعریفِ رشید بهعنوان یک «غریب» کمک کرده است. شاه تأکید کرده بازیگر لازم نیست روانشناس باشد، بلکه باید با وضعیت درونی شخصیت همدلی کند و آن را باورپذیر بسازد.
زبان سینمایی: برداشتهای بلند و حس زمان
سینگ به برداشتهای بلند علاقهمند است و از این شیوه برای ایجاد حسِ زمانِ ممتد و غوطهوری تماشاگر در موقعیتهای روستایی استفاده میکند. در چند سکانس طولانی، دوربین بدون قطع، محیط و کنشها را بهگونهای ثبت میکند که حضور و خستگی موروثی نسلها حس میشود. او در عین حال میپذیرد که مونتاژ و قطعهای حسابشده نیز ضروریاند و هر روش کیفیت متفاوتی از توجه را میآفرینند.
لوکیشن و چشمانداز اجتماعی پنجاب
روستا، مدرسهٔ قرن نوزدهمی فرسوده و کوچههای کمرسیدگیکننده نقش فعالی در روایت دارند. سینگ وضعیت امروز پنجاب را از منظر فقدان چشمانداز برای جوانان تیره میبیند؛ نه بهخاطر کمبود دلسوزی، بلکه بهعلت مشکلاتی مانند بحران مالکیت زمین، تقسیمات طبقاتی و گفتمانهای جنسیتی که امیدِ تخیل را تضعیف کردهاند. به گفتهٔ او، بسیاری از دختران جوان برای آیندهای متفاوت به غرب مهاجرت میکنند.
بازیگران و انتخابهای محلی
علاوه بر ناصرالدین شاه، بازیگران فیلم عبارتاند از سوویندر ویکی، میتا واشیشت، ناوجوت رندھاوا، دیا کمبوب و شاعر نامدار پنجابی، جسوانت ظفر که در ۶۰ سالگی نخستین تجربهٔ بازیگری سینماییاش را پذیرفت. سینگ دربارهٔ انتخاب بازیگرانی که پیشینهٔ حرفهای سینمایی نداشتند میگوید اغلب میتوانسته بداند آنها چگونه خودِ واقعیشان را روی پرده آشکار میکنند؛ این انتخابها فیلم را به بافتِ بومی نزدیکتر میسازند.
اهمیت نمایش در لوکارنو
«رحمت» تنها فیلم بلند هندی حاضر در بخش رقابتی اصلی لوکارنو امسال است و برای جایزهٔ بزرگ جشنواره، پاردو د'اورو، رقابت میکند. حضور آثاری با روایتهای محلی و مبتنی بر تجربهٔ واقعی، صحنهٔ جهانی را برای گفتوگو دربارهٔ بحرانهای اجتماعی و تاریخی منطقه بازتر میکند.
آنچه میتوان انتظار داشت
نگاه اولیهٔ جشنوارهای و ترکیب بازیگران و تیم خلاق نشان میدهد «رحمت» میتواند بازتاب قابلتوجهی در مسیر جشنوارهای خود داشته باشد و بازار بینالمللی را برای روایتهای منطقهای حساستر کند. فیلمهایی که از دل تجربههای واقعی برمیخیزند و مسائل فراملی را پیش میکشند، احتمالاً توجه جدیدی به سینمای مستقل هند جلب میکنند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر — دربارهٔ جشنوارهٔ لوکارنو: Locarno Film Festival؛ دربارهٔ تقسیم هند و پیامدهای آن: Partition of India؛ دربارهٔ ناصرالدین شاه: Naseeruddin Shah.
