نقد فیلم By Any Means: الگانس براتون فیلمی ساخته که خشونت سازمانیافته را نهتنها روش که فضیلتی عملی نشان میدهد؛ سازهای که از قابهای زیبا سود میبرد اما در بازخوانی تاریخ و اخلاق روایت دچار لغزش است.
خلاصه روایت
فیلم در میسیسیپیِ دهه ۱۹۶۰ آغاز میشود با مونتاژ آرشیوی ناپدید شدن سه فعال حقوق مدنی در جریان تابستان آزادی (Freedom Summer). دو نفر از آنها یهودی و یکی سیاهپوست بودند و همه برای ثبتنام رأیدهندگان سیاهپوست کار میکردند. پس از این افتتاح، روایت اصلی سراغ گرگ اسکارپا، گانگسترِ نقشآفرینیشده توسط مارک والبرگ، و مأمور افبیآی وِین استریدر با بازی یحیی عبدالمتین دوم میرود: پرونده قتل ورنون دهمر (شخصیتی که در فیلم با بازی جیانکارلو اسپوزیتو ظاهر میشود) به دست اعضای کوکلاکست قرار گرفته و هر دو مأمور باید به شکلی پرونده را پیش ببرند.
زمینه تاریخی و پرسشهای اخلاقی
فیلم بر پایه الهام از وقایع تاریخی ساخته شده اما مرتکب بازنویسیهایی میشود که از منظر تاریخی و اخلاقی بحثبرانگیز است: نقش عبارت «به هر وسیله لازم» که تاریخاً با مالکوم ایکس همراه شده، اینجا به گرگ، گانگستر سفیدپوست، نسبت داده میشود؛ حرکتی که سادهسازی و خلط مفاهیم مبارزه و مقاومت را بهدنبال دارد. هیچ مدرکی نشان نمیدهد که گرگ اسکارپا با یک مأمور سیاهپوست همپیمان بوده و شخصیت وین استریدر ساختگی است؛ با این حال فیلم این ترکیب تخیلی را بهعنوان هسته اخلاقی و دراماتیک روایت جا میزند.
ساختار روایت: کلیشه «نجاتدهنده سفیدپوست»
ساختار تریلر بر پایه کلیشه «نجاتدهنده سفیدپوست» شکل گرفته: مرد سفیدپوستی که تجربه عملی خشونت دارد، نقش مربیِ یک شریک سیاهپوست قانونگرا را ایفا میکند و به او درباره کارآمدی زور درس میدهد. تلاش فیلم برای نمایش دیالکتیک میان پایبندی به قانون و لزوم استفاده از خشونت اغلب به توجیه و طبیعیسازی خشونت میانجامد، نه نقد جدی آن.
بازیها و کارگردانی
والبرگ نقش مردی را بازی میکند که خشونت را هم ابزار و هم تعریفی از شجاعت میپندارد؛ اجرای او فیزیکی و پرانرژی است اما گاهی برای توجیه کنشهای ضدتاریخی در خدمت روایت قرار میگیرد. یحیی عبدالمتین دوم نقش مأموری قانونمدار را بازی میکند که درونیاتش تحت تأثیر شرارتِ همراهش قرار میگیرد؛ بازی او در دل یک شخصیت ساختگی گاهی انسانیت و درگیریهای اخلاقی را نشان میدهد. جیانکارلو اسپوزیتو در نقش ورنون دهمر کوتاه اما تأثیرگذار حاضر میشود و وزن اخلاقی صحنهها را تقویت میکند.
نقاط قوت
- تمهیدات تصویری قوی و قاببندیهای حسابشده.
- تمرکز بر جزئیات طراحی صحنه و نورپردازی که فضای تاریخی را ملموس میکند.
- بازیهای بدنی و حضور شخصیتهای کلیدی که بعضاً بار دراماتیک را به دوش میکشند.
نقاط ضعف
- بازنویسی تاریخی و ایجاد کنشهای تخیلی برای پیشبرد درام.
- توجیه خشونت بهعنوان راهحل اخلاقی که پرسشهای اخلاقی جدی ایجاد میکند.
- وابستگی روایت به کلیشههایی که مانع طرح نقدهای عمیقتر درباره نژاد و قدرت میشود.
زبان تصویری و نقاط قوت بصری
بزرگترین نقطه قوت براتون کنترل بصری است. همکاری با فیلمبرداری آنت چنگ منجر به قابهایی شده که صحنههای بدیهی را با نورپردازی و ترکیببندی جذاب بالا میکشند. نماهایی که از سایه، تضاد نور و بافت سطح استفاده میکنند، بر حس مکان و زمان میافزایند و گاه تماشاگر را در برابر زیبایی بصری قرار میدهند، حتی وقتی روایت اخلاقی مشکلساز است.
جمعبندی
«By Any Means» فیلمی است با فرم بصری قوی اما روایت پرابهام در مواجهه با تاریخ و اخلاق. براتون نشان میدهد چگونه قاب میتواند تأثیرگذار باشد؛ اما انتخاب داستانی او برای توجیه زور و طبیعیسازی خشونت، سؤالات مهمی درباره مسئولیت سینما در بازنمایی رویدادهای تاریخی مطرح میکند. جذابیت بصری به تنهایی پاسخگوی کاستیهای بازنمایشی و اخلاقی نیست و ارزش فیلم را در گفتوگوهایی که درباره مرز بین عدالت داستانی و تحریف تاریخی بهوجود میآورد باید جست.
