فیلمی که از شنیدن آغاز میشود
مریتکسل کولل در «دور از درختان» (Lejos de los árboles) تماشاگر را ابتدا به شنیدن فرا میخواند؛ شنیدن پیش از تلاش برای تفسیر. فیلم که در بخش رقابتی جشنواره لوکارنو به نمایش درآمد، روایت آدلا را دنبال میکند؛ زنی پنجاهساله و پژوهشگر صوتی از مکزیک که از جنگلهای پرو تا دامنههای آند میرود تا زبانهای در خطر را ضبط کند. همراه یک راهنما و مترجم، او میراث پدربزرگش—یک جمهوریخواه کاتالان تبعیدی—را جستوجو میکند، اما خبر احتمال مرگ مادربزرگ مسیر سفر را متزلزل و آدلا را به خاطرات کودکی، سکوتهای خانوادگی و رؤیاهای فانتزی میکشاند.
داستان و مضمون
کولل پروژه را از تجربهٔ فقدان آغاز کرد؛ مرگ یکی از نزدیکان در سال ۲۰۲۰ که او را برانگیخت تا پیوند میان مرگ و صدا را کاوش کند. بهجای بازسازی مستقیم تاریخ خانوادگی، شخصیت آدلا ساخته شد؛ هویتی ترکیبی شکلگرفته از مهاجرت، تبعید و حرفهٔ پژوهش صوتی. این رویکرد اجازه میدهد بارِ میراث سکوت و بیگانگی به شیوهای سینمایی بازخوانی شود، بیآنکه به یک خودنگارهٔ صرف تبدیل شود.
زبان، تبعید و میراث
طرح اولیه تمرکز مشخصی بر پیوند میان کاتالان و زبانهای بومی پرو نداشت، اما با ورود پرسش دربارهٔ زبانهای آسیبپذیر، جهتِ اثر روشن شد. در فیلم پدربزرگ آدلا نقشِ کنشگری انسانشناس را برعهده میگیرد که صرفِ بازیابی زبانهای بومی را دنبال میکند؛ پیوندی که به تجربهٔ تبعید او از کاتالونیا و سرکوب زبانهای منطقه در دوران حکومت فرانکو مربوط میشود. برای مراجعهٔ تاریخی، میتوان به صفحهٔ ویکیپدیا دربارهٔ فرانسیسکو فرانکو و صفحهٔ مربوط به «زبانهای در خطر» مراجعه کرد.
صدا بهعنوان مادهٔ روایت
در این فیلم صدا تنها عنصر پسزمینه نیست؛ صدا مبنای ادراکی و احساسی روایت است. کولل از مجموعهای از منابع صوتی برای ساختن «نقشهٔ صوتی» بهره میبرد:
- آواز پرندگان و صدای باد در جنگل
- صدای چرخِ خیاطیِ مادربزرگ و اصواتِ خانه
- ضربهها و کششهای تنهٔ درخت که بهعنوان ضربآهنگِ منظر عمل میکنند
- ضبط مجزای دیالوگها و افکتها که پس از فیلمبرداری به تصویر افزوده شدهاند
بخشهایی که با فرمت Super 16mm فیلمبرداری شدند، برای ثبتِ یادها و رؤیاها بدون همزمانی صوتی گرفته شدند و صداها بعداً جدا ضبط شدند تا آنچه کولل «فرشی صوتی» مینامد شکل گیرد. این روش به آهنگساز و همکار پروژه، آنجلسیکا کاستلّو، آزادی داد تا بافت صوتی پیچیده و لایهلایهای بسازد که تصویر را کامل میکند.
فرم، بازیگری و فاصله از اتوبیوگرافی
کولل صریحاً خواست آدلا باقی بماند یک شخصیت داستانی، نه یک پرترهٔ مستقیم از بازیگر. این فاصله، نقش را از بار وثیقهٔ اتوبیوگرافیک سبکتر و بازیمحورتر کرد. همراهیِ بلندمدت کاستلّو در پروژه شکل فیلم را دگرگون ساخت، اما آدلا نتیجهٔ ترکیبِ الهامهای واقعی و فضاهای تخیلی باقی میماند. فیلم تصویری از زنی در دههٔ پنجاهِ زندگی ارائه میدهد که نمونههایش کمتر در صفحهها دیده شدهاند: زنی که کشور را ترک کرده تا پژوهش و موسیقیِ خود را پی بگیرد.
روند تولید و چالشها
پروژه بهصورت مشترک میان شرکتهای اسپانیایی، ایتالیایی و پرویی تولید شد و مؤسساتی همچون RTVE در تأمین بخشی از بودجه سهم داشتند. لوکیشنیابی و جذب بازیگران غیرحرفهای سه سال زمان برد و فیلمبرداری در پنج بلوک طی بیش از یک سال انجام شد؛ از فوریهٔ ۲۰۲۴ آغاز و با ثبت صحنههای ترزیتا سانچز در ژوئیهٔ ۲۰۲۵ به پایان رسید. کولل در طول تولید مادر شد و با چالشِ ضبط پراکنده و تدوین قطعات جدا روبهرو بود، اما تدوین نهایی نشان داد قطعات پراکنده در کنار هم خوانایی پیدا میکنند و ساختار صوتی-تصویری منسجمی شکل میگیرد.
پذیرش و چشمانداز
انتخاب فیلم در جشنوارهٔ لوکارنو نشانهای از گسترش دامنهٔ بینالمللی تولیدکنندگان پروژه است و نشان میدهد سازندگان به مدلهایی بلندپروازانهتر میاندیشند. کولل به آثاری گرایش دارد که باز و چندحسی باشند؛ آثاری که تماشاگر را در تجربه مشارکت میدهند و او را ملزم به شنیدن میکنند، نه تنها به دریافت توضیحات آماده. «دور از درختان» سینمای زبانی و صوتی است؛ ترکیبی از تبعید، زبان و حافظه که هم تصویر و هم صدا را بهعنوان حامل معنا به کار میگیرد.
منابع برای مطالعهٔ بیشتر
- Locarno Festival — اطلاعات دربارهٔ جشنوارهای که فیلم در آن نمایش داده شد.
- Endangered language — پیشزمینهٔ پژوهشی فیلم درباره زبانهای در خطر.
