زامبیا در پنج سال اخیر سرعت قابل ملاحظهای در افزایش ظرفیت تولید برق را تجربه کرده و سهم انرژی خورشیدی را بهشدت گسترش داده تا خاموشیهای گستردهای که فشار فراوانی بر کشور وارد میکرد، کاهش یابد.
زمینهٔ تغییر و ضرورت حرکت به سمت خورشیدی
شبکهٔ زامبیا پیشتر عمدتاً مبتنی بر نیروگاههای برقآبی بود. کاهش بارشها و خشکسالیهای پیدرپی تولید برقآبی را تضعیف کرد و در پارهای از دورهها خاموشیهای طولانی، تا حدود 20 ساعت در روز، رخ داد. برای آشنایی بیشتر با ساختار کلی کشور میتوانید به صفحهٔ زامبیا در ویکیپدیا مراجعه کنید.
خورشید؛ راهحل سریع و مقیاسپذیر
در واکنش به بحران، زامبیا توسعهٔ نیروگاههای خورشیدی در مقیاس شبکه را تسریع کرد. در سه سال گذشته، با همکاری دولت، بخش خصوصی و شرکای بینالمللی حدود 500 مگاوات ظرفیت خورشیدی جدید به شبکه اضافه شده است. از پروژههای مهم میتوان به توسعهٔ نیروگاه چیسامبا با ظرفیت 200 مگاوات اشاره کرد. تکمیل نیروگاه برقآبی 750 مگاواتی Kafue Gorge Lower نیز عرضهٔ کل برق کشور را تقویت کرده است.
اعداد کلیدی و هدفگذاریها
- ظرفیت نصبشدهٔ تولید برق از 3,100 مگاوات در 2021 به 4,576 مگاوات در 2026 افزایش یافته؛ رشد 1,476 مگاوات.
- ظرفیت خورشیدی از 88 مگاوات در 2021 به 841 مگاوات در 2026 رسیده؛ هدف دولت دستیابی به 1,000 مگاوات خورشیدی تا پایان 2026 است.
- برنامهٔ بلندمدت دولت افزایش ظرفیت کل تا 10,000 مگاوات تا سال 2031 و تنوعبخشی به ترکیب منابع انرژی است.
پروژهها و اقدامات سیاستی محوری
برای هموار کردن مسیر سرمایهگذاری و تسریع اجرا، دولت اصلاحات قانونی و برنامههای حمایتی را اجرا کرده است:
- مقررات دسترسی آزاد به شبکه برای تسهیل رقابت و اتصال پروژهها.
- سامانهٔ صدور مجوز واحد انرژی برای سادهسازی فرایندهای مجوزدهی.
- برنامهٔ نتمترینگ که امکان فروش برق مازاد توسط خانوارها و کسبوکارها را فراهم میکند؛ برای توضیحات بیشتر به ویکیپدیا مراجعه کنید.
- اولین طرح جامع منابع (IRP) که چشماندازی برای تامین تقاضا و ترکیب منابع در دهههای آتی ارائه میدهد.
تأثیر بر دسترسی و اقتصاد محلی
- بیش از 300,000 اتصال جدید برق از 2022 تاکنون؛ دسترسی ملی از 34% به 56% افزایش یافته است.
- دسترسی روستایی از 8% به 34% و دسترسی شهری از 69% به بیش از 80.3% ارتقا یافته است.
- برنامهٔ ASCENT هزینهٔ اتصال استاندارد برای خانوارهای واجد شرایط را از K4,846 به K300 کاهش داده است.
- نتمترینگ بیش از 30 مگاوات به شبکه افزوده و امکان درآمدزایی برای خانوارها و کسبوکارها فراهم کرده است.
چالشها و اولویتهای فنی
با وجود دستاوردها، کارهای مهمی باقی مانده است: تقویت ظرفیت ذخیرهسازی انرژی، توسعهٔ شبکهٔ انتقال و توزیع، و ایجاد چارچوبهای جذب سرمایهٔ بلندمدت. تغییرات اقلیمی همچنان ریسک تولید برقآبی را حفظ میکند؛ بنابراین توسعهٔ ترکیبی از منابع تجدیدپذیر همراه با ذخیرهسازی و برنامههای کارآمدی انرژی، ضرورتی استراتژیک است. نهادهای بینالمللی مانند آژانس بینالمللی انرژی میتوانند در پشتیبانی فنی و سیاستگذاری نقش ایفا کنند.
درس برای سایر کشورها
تجربهٔ زامبیا نشان میدهد که ترکیب اصلاحات سیاستی، چارچوبهای تشویقی و سرمایهگذاری سریع در پروژههای خورشیدی میتواند ظرف بازهٔ زمانی کوتاه ظرفیت تولید را افزایش دهد و تابآوری در برابر شوکهای اقلیمی را بهبود بخشد. استمرار مسیر، تمرکز بر شبکه و توسعهٔ ذخیرهسازی کلید تبدیل این پیشرفت به موفقیتی پایدار است.
چشمانداز پیش رو: زامبیا با حفظ شتاب فعلی و تمرکز بر تقویت شبکه و ذخیرهسازی، میتواند علاوه بر تضمین تامین داخلی، به صادرکنندهٔ برق پاک در منطقه تبدیل شود.
