کاوشهای ۲۰۲۶ در غار Cova de les Dones نزدیک والنسیا بیش از ۱۲۰ کتیبه لاتین را بهدست داد که بزرگترین مجموعهٔ کتیبههای لاتین شناختهشده در قلمرو امپراتوری روم بهشمار میرود. پنج کتیبه بهطور مشخص از الههای نامناشناخته با عنوان «دومینا» (بانوی) یاد میکنند.
اهمیت و ساختار یافتهٔ کشف
اکثر کتیبهها به سدههای یکم و دوم میلادی تعلق دارند و بر دیوارهها و سقف اتاقی عمیق در غار—که پژوهشگران آن را «پرستشگاه رومی» مینامند—نقش بستهاند. تمرکز کتیبهها در بخشی دور از ورودی نشان میدهد با محلی برای آیینهایی سازمانیافته روبهرو هستیم؛ یعنی نشانههایی از فرقهای محلی با مناسک ثابت و فضای تقدس مشخص.
نامها و اصطلاحات در کتیبهها
از میان ۱۲۰ کتیبه، پنج مورد نام «دومینا» را ثبت کردهاند. سه نمونه نیز کلمهٔ «مالاسی» را همراه با نام الهه آوردهاند؛ احتمال دارد این واژه لقب، وصفی ویژه یا صفتی آیینی برای این الهه باشد. پژوهشگران بر این باورند که یکی از جنبههای دومینا ارتباط با آب بوده است، زیرا اتاق پرستشگاه مجموعهای از حوضچههای طبیعی کوچک بهنام «گور» دارد که آب زیرزمینی در آنها جمع میشده و نذورات احتمالاً در همین حوضچهها گذاشته میشدهاند.
شواهد مادی و نقش زنان در مناسک
در کاوشها ظروف جامشکل، دو انگشتر، یک دستبند، قطعات سفالی و بقایای گیاهی یافت شد. علاوه بر این، شمار قابلتوجهی وزنهٔ دوک —ابزاری مرتبط با فعالیتهای نساجی و کارهای زنان— در سایت ثبت شده است. چند کتیبه حاوی نامهای زنانه هستند که در کنار ابزارهای نساجی تصویری روشن از مشارکت فعال زنان در آیینها ارائه میدهد؛ بهگونهای که زنان نه تنها حاضر، بلکه احتمالاً نقش محوری در برخی مناسک داشتهاند.
پیشینهٔ دیرینهٔ غار
Cova de les Dones پیش از دورهٔ روم سابقهای بسیار طولانی دارد؛ بیش از ۱۰۰ تصویر و حکاکی پارینهسنگی در غار شناسایی شده که بعضی از آنها بیش از ۲۴٬۰۰۰ سال قدمت دارند. وجود این لایههای مختلف فرهنگی نشان میدهد غار برای جوامع محلی در طول هزارهها اهمیت پایداری داشته؛ احتمالاً بهخاطر جریان آب ثابت، ویژگیهای منحصربهفرد منظر زیرزمینی یا دسترسی مناسب.
برای دستیابی به زمینههای تاریخی و جغرافیایی گستردهتر، منابع عمومی همچون صفحات مربوط به امپراتوری روم، والنسیا و پارینهسنگی در ویکیپدیا قابل بررسیاند: امپراتوری روم، والنسیا و پارینهسنگی.
سوالهای پژوهشی باز و مسیر تحقیقات بعدی
- آیا «مالاسی» لقب یا وصفی محلی است و ریشهٔ زبانی مشخصی دارد؟
- دومینا خدای بومی است یا نمود محلی یک ایزدبانو در سنتهای رومی و مدیترانهای؟
- نقش دقیق آب و حوضچههای «گور» در مناسک چه بوده و آیا پرستشها به یک الهه اختصاص داشته یا چند ایزد در این مکان مورد توجه بودهاند؟
- ارتباط میان نامهای زنانه در کتیبهها و ابزار نساجی تا چه اندازه میتواند ساختار اجتماعی محلی را آشکار کند؟
بخش بزرگی از کتیبهها هنوز در حال رمزگشایی است و هر نتایج جدید قادر است چشمانداز شبکهٔ آیینی و اجتماعی منطقه در دورهٔ رومی را بازتعریف کند. تحلیلهای پیوستهٔ متنشناختی، دیرینهشناسی و باستانشناسی مادی میتواند نامها، مناسک و روابط اجتماعی بیشتری را روشن سازد.
چشمانداز پژوهش
کشف ۱۲۰ کتیبه در Cova de les Dones نه تنها جایگاه محلی این غار در دوران رومی را برجسته میکند، بلکه نشان میدهد بررسیهای منطقهای میتوانند برداشتهای رایج از دین، جنسیت و آداب مذهبی در امپراتوری روم را بازنگری کنند. پیگیری مسئلهٔ دومینا و نقش زنان در این مکان احتمالاً پرسشهای بنیادینتری دربارهٔ تنوع آیینی در مرزهای امپراتوری مطرح خواهد کرد و مسیر پژوهشهای آینده را روشنتر میسازد.
