دستگاهی که تکامل فناوری را متوقف میکند
در مرکز جنگ تکنولوژیک میان ایالات متحده و چین، شرکت هلندی ASML قرار دارد. این شرکت که سازنده دستگاههای چندصدمیلیوندلاری برای تولید پیشرفتهترین نیمهرساناهای جهان است، اکنون با تمام پیامدهای یک جنگ تجاری دستوپنجه نرم میکند که نه آغازگر آن بوده و نه توانایی کنترل آن را دارد. آنچه زمانی به عنوان موفقیتی آرام در صنعت هلند شناخته میشد، اکنون در نگاه کارشناسان سیاسی لاهه، به اهرمی برای رویارویی قدرتهای بزرگ تبدیل شده است. هرگونه ضربه به زنجیره تولید یا صادرات این شرکت، مستقیماً به اقتصاد ملی هلند آسیب میزند.
پیچیدهترین ماشین جهان و زنجیره تأمین جهانی
برای درک اهمیت استراتژیک این غول مهندسی، باید بدانیم ASML دقیقاً چه میسازد. این شرکت دستگاههای لیتوگرافی فرابنفش فرین یا EUV را تولید میکند. هر دستگاه قیمت پایهای حدود 400 میلیون دلار دارد و ابعاد آنها به گونهای است که قطعاتش باید با چندین کامیون جداگانه حمل شود. این ماشینها که اغلب پیچیدهترین محصولات مهندسی تاریخ نامیده میشوند، برای ساخت نسل بعدی تراشهها ضروری هستند؛ تراشههایی که موتور محرک گوشیهای هوشمند، پردازندههای هوش مصنوعی و خودروهای خودران محسوب میشوند.
نکته کلیدی اینجاست که این دستگاهها محصول انحصاری هیچ کشور واحدی نیستند. آنها حاصل همکاری صدها شرکت در اروپا، آسیا و آمریکای شمالی هستند. این وابستگی متقابل زمانی نقطه قوت اکوسیستم فناوری لیتوگرافی میکروفابریکاسیون محسوب میشد، اما امروز با ورود مباحث امنیت ملی به زنجیره تأمین، به آسیبپذیری استراتژیک بدل شده است.
صبر سرمایهگذارانه و غلبه بر رکودهای تکنولوژیک
سلطه بیرقیب ASML نتیجه یک تصمیم شجاعانه در دهه گذشته است. پس از ورود به بورسهای نیویورک و آمستردام در سال 1995، مدیران شرکت روی فناوری EUV شرط بستند، در حالی که رقبای سرسخت این تکنولوژی را پیچیدهتر از حد توانایی بازار و پرریسکتر از آن میدانستند که به آن بها بدهند. ASML اصرار ورزید.
زمانبندی اجرا، وسعت این قمار مهندسی را روشن میکند. اولین نمونه اولیه در سال 2006 برای تست به یک مرکز تحقیقاتی بلژیکی ارسال شد و 12 سال دیگر طول کشید تا استقرار تجاری آن در سال 2018 آغاز شود. در تاریخ صنایع سنگین، کمتر شرکتی توانسته است استراتژی سرمایهگذاری خود را در چنین افق زمانی بلندمدت حفظ کند.
خردکردن رقبا از طریق مالکیت فناوریهای کلیدی
پایه دوم موفقیت این شرکت، تسلط موشکافانه بر خریدهای استراتژیک بود. ASML با شناسایی دقیق فناوریهای حیاتی، آنها را درون اکوسیستم خود جذب کرد. نمونه شاخص این رویکرد، خرید شرکت Cymer (تولیدکننده منابع نور لیتوگرافی در سندیهگو) به ارزش 950 میلیون یورو در سال 2013 بود. مارتین وندنبرینک، مدیر ارشد فنی سابق این شرکت، اهمیت این ادغام را اینگونه توصیف میکرد که موفقیت محصول نهایی، مستقیماً وابسته به موفقیت فناوریهای هستهای این برندِ جذبشده است.
سلاحسازی صنعت نیمهرسانا و کابوس درآمدی
تبدیل ASML به ابزار فشار ژئوپلیتیک، یکشبه اتفاق نیفتاد. واشنگتن از سال 2019 لاهه را به شدت تحت فشار قرار داد تا صادرات دستگاههای EUV به چین را متوقف کند. دولت بایدن بعداً این تحریمها را به تجهیزات نسلهای قبلتر نیز تعمیم داد. امروز ممنوعیت صادرات هم فناوری EUV و هم سیستمهای لیتوگرافی High-NA به بازار چین، جریان اصلی درآمد این غول هلندی را با چالش مواجه کرده است.
دولت هلند نیز این منطق جدید را پذیرفته است. مقامات رسمی اعلام کردهاند با توجه به تحولات شتابان تکنولوژیک و فضای ژئوسپیتیک، گسترش کنترلهای صادراتی بر فناوری ساخت تراشه، الزامی برای امنیت ملی است. این بیانیه رسماً تأیید میکند که محصولات ASML دیگر کالاهای صرفاً تجاری نیستند، بلکه در سبد ابزارهای سیاستگذاری دفاعی و امنیتی طبقهبندی شدهاند.
تأثیر مستقیم بر ترازنامه و بازار سرمایه
پیامدهای مالی این محدودیتها سریع و ملموس بودهاند. سهم بازار چین از درآمد کل ASML به شکل چشمگیری کاهش یافته است. در حالی که این منطقه در سه ماهه دوم سال گذشته بیش از نصف درآمد شرکت را تأمین میکرد، این رقم اکنون به مرز 25 درصد سقوط کرده است. این کاهش تقاضا مستقیماً بر ارزش بازار تاثیر گذاشت. پس از ثبت سقف 429.5 میلیارد دلاری در ژوئیه سال گذشته، ارزش داراییهای ASML تا پایان روز هشتم ژوئن به پایینتر از 260 میلیارد دلار رسید که این رقم، نزولی حدود 30 درصدی در کمتر از یک سال را نشان میدهد.
در این شرایط، شرکتهای تولیدکننده تراشه در سراسر جهان با معضل کمبود ظرفیت تولید برای نسلهای بعدی میکروچیپها مواجه شدهاند. همانطور که تحلیلهای اخیر TechCrunch درباره بازار نیمهرساناها نشان میدهد، فناوریهای جایگزین هنوز به بلوغ تجاری نرسیدهاند و تقاضا برای دسترسی به تجهیزات ASML همچنان با شتاب در حال افزایش است. آینده ساخت تراشه در گرو تداوم نوآوریهای این شرکت هلندی است و بازیگران بزرگی مانند تاسک، اینفنیتون و سوئیچ الکترونیک نیز باید در این پیچ و تابهای ژئوپلیتیک خودشان را برای سالهای پیشرو آماده کنند.
