تاریخنگار و برنده جایزه پولیتزر، جیل لپور میگوید شرکتهای بزرگ فناوری بهتدریج برخی از وظایف بنیادین دولتهای دموکراتیک را بهعهده گرفتهاند؛ از شکلدهی جریان اطلاعات و تحریف تصویر رأیدهندگان تا کنار زدن خبر محلی و تدوین قواعد داخلی برای سامانههای هوش مصنوعی. این تحلیل در کتاب تازه او، «ظهور و سقوط دولت مصنوعی» (The Rise and Fall of the Artificial State) مطرح شده است.
تعریف «دولت مصنوعی»
لپور اصطلاح «دولت مصنوعی» را برای مجموعهای از پدیدهها بهکار میبرد: شرکتهایی که با محصولات، قواعد و زیرساختهای خود نقشهایی را ایفا میکنند که تاریخی پیش از این برعهده دولتها بوده است — مانند تنظیم جریان اطلاعات، تعیین قواعد رفتار عمومی و اثرگذاری بر زندگی مدنی. او این روند را بیشتر یک تغییر سیاسی میبیند تا صرفاً یک نوآوری فناورانه، زیرا پیامدهای آن به نهادهای عمومی، پاسخگویی و تنوع اطلاعاتی بازمیگردد.
نمونهها و شواهد
- شعار قدیمی توییتر «تالار شهر در جیبتان» که نشاندهنده ادعای نقشآفرینی در فضای عمومی است.
- قانون اساسی پیشنهادی برای مدلهای زبانی که از سوی شرکت Anthropic مطرح شده و لپور آن را ادامهٔ همان منطق میداند، یعنی تدوین قواعد داخلی توسط بازیگران خصوصی.
- اظهارات سم آلتمان درباره «رئیسجمهورِ هوش مصنوعی» که نمادی از تمایل به واگذاری برخی مسؤولیتهای حکمرانی به سامانههای فناورانه است.
پیوند تاریخی و ادبی
لپور بین آگهی کلاسیک مکینتاش 1984 و روایتهای معاصر درباره آیندهٔ هوش مصنوعی خطی مستقیم میکشد. او همچنین به داستان علمیتخیلی ای. ام. فورستر، «ماشین متوقف میشود» (The Machine Stops) اشاره میکند و میگوید این اثر امروز مانند دفترچهٔ خاطراتِ یک کاربر کاملاً وابسته به سامانههای متمرکز به نظر میرسد؛ داستانی که نشان میدهد تکیهٔ کامل بر سیستمهای متمرکز چگونه میتواند زیربنای زندگی اجتماعی را تضعیف کند.
چالشها و پرسشهای اساسی
وقتی بازیگران خصوصی عملکردهایی را ایفا میکنند که پیشتر وظیفهٔ دولت بوده است، پرسشهای کلیدی مطرح میشود:
- مسؤولیت و پاسخگویی چگونه تأمین میشود؟
- چطور منافع عمومی در قواعدی که بازیگران خصوصی وضع میکنند حفظ میشود؟
- آیا تمرکز قدرت پلتفرمی رسانههای محلی و تنوع اطلاعاتی را تضعیف نمیکند؟
راهکارهای پیشنهادی از منظر لپور
لپور معتقد است «دولت مصنوعی» در بلندمدت ناپایدار خواهد بود و میتوان با ترکیبی از سیاستگذاری و نهادسازی اثرات آن را مهار کرد. نکات عملی که او مطرح میکند شامل موارد زیر است:
- تقویت نهادهای عمومی و بازتوزیع نقشهای تنظیمی به نهادهای حسابپذیر.
- قانونگذاری دقیقتر دربارهٔ پلتفرمها و چارچوبهای شفاف برای الگوریتمها.
- افزایش شفافیت دادهها و الگوریتمها و ایجاد مکانیسمهای مستقل برای بررسی و رسیدگی.
- حمایت از رسانههای محلی و تنوع محتوایی بهعنوان سد دفاعی در برابر تمرکز اطلاعاتی.
- نظارت ضدانحصار و سیاستهایی برای کاهش تمرکز اقتصادی و سیاسی در اکوسیستم دیجیتال.
منابع صوتی و خواندنی
گفتوگو با لپور در پادکست پادکست Equity از TechCrunch منتشر شده است و مباحثی نظیر پیوند میان تبلیغ 1984 و پیشنهادهای قانون اساسی هوش مصنوعی Anthropic، تحلیل فورستر و راهکارهای لپور برای مهار دولت مصنوعی در آن مطرح شده است.
چند شاخص برای دنبالکردن در آینده
- پیشنهادها و تصویب قوانین جدید در حوزه شفافیت الگوریتمی و حاکمیت داده.
- پروندههای ضدانحصار و اقدامات تنظیمی علیه تمرکز پلتفرمی.
- ابتکارات و سرمایهگذاریهای جدید برای تقویت رسانهها و خبررسانی محلی.
- تغییر در سیاستهای شرکتها درباره پاسخگویی، شفافیت و مشارکت عمومی.
این پرسشها و کشمکشها تعیین خواهند کرد که آیا «حکمرانی دیجیتال» به سود منافع عمومی سامان خواهد یافت یا قدرتهای خصوصی عرصهٔ عمومی را بهنفع منافع محدود خود بازتعریف خواهند کرد.
