موج باتریهای بازنشسته در چین
چین با موج بزرگی از باتریهای نزدیک به پایان عمر مواجه است
تولید و فروش خودروهای برقی در چین از حدود 1,000,000 دستگاه در 2018 به بیش از 16,000,000 دستگاه در 2025 افزایش یافته است. با عمر میانگین باتری نزدیک به هشت سال، اکنون چین با نخستین موج وسیع باتریهای بازنشسته روبهرو شده است.
ابعاد مسئله و چشمانداز پسماند
دولت چین سال گذشته حدود 400,000 تن متریک ضایعات باتری خودروهای برقی گزارش کرد. پژوهشهای بینالمللی پیشبینی میکنند این رقم تا 2030 به 1.69 میلیون تن متریک و تا 2040 به 22.39 میلیون تن متریک برسد. گسترش چنین حجمی از پسماند لیتیوم‑یونی، چالشهای عمدهای در مدیریت پسماند، بازیافت و ایمنی ایجاد میکند. برای آشنایی با اصول باتریهای لیتیوم‑یونی به صفحه Wikipedia — Lithium‑ion battery مراجعه کنید.
سامانه رسمی بازیافت: ظرفیت هست اما اجرا کجاست؟
پکن از 2018 سامانه رسمی بازیافت را راهاندازی کرد و بیش از 150 شرکت را در فهرست مجاز قرار داد. تا 2023 ظرفیت اسمی پردازش این شرکتها به 623,000 تن متریک در سال رسید که بیش از 1.5 برابر باتریهای بازنشسته همان سال بود. با این حال تنها حدود 25٪ از باتریهای بازنشسته توسط این شرکتهای مجاز پردازش شد؛ شکافی بزرگ میان ظرفیت نظری و عملکرد واقعی.
گزارش رسانه مالی Yicai نشان داد بیش از 100 شرکت در فهرست سفید یا غیرفعالاند یا قابل دسترسی نیستند؛ وضعیتی که موجب رشد بازار غیررسمی و فرار از مقررات ایمنی و محیطزیستی شده است.
خطرات بازار غیررسمی و نمونههای هشداردهنده
شبکه گسترده بازیافتکنندگان غیرمجاز باتری، با پرداخت قیمتهای بالاتر، بازیافتکنندگان رسمی را کنار میزند و از مراحل ضروری تست، بازکَندی اصولی و کنترل آلودگی اجتناب میکند. پیامدهای این رفتار عبارتند از:
- نشت آلایندهها به خاک و آبهای زیرزمینی؛
- خطر آتشسوزی و انفجار در مراکز غیرمجاز و هنگام جابهجایی؛
- آسیب به پوشش گیاهی و تنوع زیستی محلی؛
- بهرهبرداری غیرقابلاطمینان از سلولها و ورود محصولات ناایمن به بازار ثانویه.
نمونهای از پیامدها: در استان جیانگشی در 2024، یک شرکت غیرمجاز 364 تن متریک باتری لیتیوم‑آهنفسفات را بهطور نامناسب بازکَندی کرد که منجر به آلودگی، خشکشدن پوشش گیاهی در بیش از شش جریب و از بین رفتن بخش قابلتوجهی از ذخیره چوب شد. کارشناسانی مانند لایشیانگ سان از دانشگاه مریلند و یان وانگ از شرکت Ascend Elements نسبت به خروج مواد ارزشمند مانند لیتیوم، مس و نیکل به محیط هشدار دادهاند (Inside Climate News).
موانع فنی و اقتصاد بازیافت
بازتخصیص و بازیافت اصولی باتری نیازمند تستگذاری، جداسازی ماژولها و گاهی جداکردن سلولهای منفرد است. برخی پکها بیش از 4,000 سلول دارند و فرایند جداسازی فنی و هزینهبر است. بازیافتکنندگان غیررسمی این مراحل را حذف و سلولهای تستنشده را وارد بازار ثانویه میکنند که ریسک حریق و نقص ایمنی را افزایش میدهد.
فرصتها و راهکارهای عملی
باتریهای بازنشسته هنوز ارزش اقتصادی قابلتوجهی دارند: برخی باقیماندهها قابل استفاده در عمر دوم (second‑life) برای کاربردهای کمفشار هستند و سایر باتریها میتوانند منبع مواد خام برای تولید باتری جدید شوند. برای آگاهی از تحولات فناورانه در بازیافت به گزارشها و تحلیلهای بینالمللی مانند TechCrunch و مقالات علمی مرتبط مراجعه کنید.
اقدامات مؤثر برای پاکسازی بازار و افزایش تحویل باتری به چرخه قانونی:
- نظارت میدانی و اجرای دقیقتر مقررات برای تعطیلی مراکز غیرمجاز و کنترل جریان باتری؛
- گذرنامه باتری و ردیابی دیجیتال برای ثبت چرخه عمر هر پک و تشویق بازگردانی قانونی؛
- مشوقهای مالی و سرمایهگذاری در فناوریهای پیشرفته مانند هیدرومتالورژی و بازیابی مستقیم برای افزایش بازگشت مواد با صرفه اقتصادی؛
- سامانههای سپرده و بازخرید که انگیزه اقتصادی برای تحویل باتری به مراکز مجاز فراهم کنند.
پیامد جهانی
از آنجا که چین بزرگترین بازار خودرو برقی است، نحوه مدیریت باتریهای بازنشسته در این کشور میتواند الگوی جهانی را شکل دهد؛ از سیاستگذاری و استانداردسازی تا سرمایهگذاری فناورانه. مهار بازار غیررسمی نه تنها از آسیبهای زیستمحیطی و ایمنی جلوگیری میکند، بلکه میتواند منابع ارزشمند مواد خام را حفظ و اقتصاد بازیافت را تقویت کند.
جمعبندی: ترکیب قوانین سختگیرانه، فناوریهای بازیافت کارآمد و سازوکارهای اقتصادی که تحویل باتری به چرخه رسمی را برای مالکان و بازیافتکنندگان مقرونبهصرفه کند، مسیر خروج از بحران پسماند به سمت فرصت اقتصادی را هموار میسازد.
