آخر هفته اول اکران «اودیسه» با فروشی بیش از 260 میلیون دلار، بار دیگر ثابت کرد که کریستوفر نولان چطور میتواند یک حماسه باستانی را به پدیدهای شکستناپذیر در گیشه بدل کند. این فیلم که احتمال میرود سومین اثر میلیاردی نولان شود، از داستان بازگشت اودیسئوس (با بازی مت دیمون) به خانه الهام گرفته و نمادگرایی محاصره تروآ را با جلوههای بصری خیرهکننده ترکیب کرده است. اما در کنار داستان انسانی اودیسئوس، موجودات جادویی، خدایان و هیولاهای اسطورهای یونانی نیز نقش حیاتی در شکلدهی به این سفر پر فراز و نشیب ایفا میکنند. نولان با اتخاذ آزادیهای هنری و تغییرات داستانی، نه موجود اسطورهای را به تصویر کشیده که هر کدام به نوعی بر ابعاد دراماتیک و بصری فیلم افزودهاند.
9. خاریبدیس (Charybdis)
نزدیک به اواسط فیلم، اودیسئوس و خدمهاش با یک دوراهی مرگبار روبهرو میشوند: عبور از گردابی عظیم یا ریسک گذر از میان صخرههای خطرناک. اودیسئوس میداند کدام مسیر ایمنتر است، اما این اطلاعات را از خدمهاش پنهان میکند. آنها مسیر گرداب را انتخاب میکنند، بیآنکه بدانند این یک گرداب ساده نیست؛ بلکه خاریبدیس، هیولای دریایی است که اقیانوس را میبلعد.
در میان هیولاهای فیلم، خاریبدیس کمترین نقش را دارد، زیرا خدمه در نهایت از آن مسیر منصرف میشوند. نولان این هیولای اسطورهای را به یک پدیده طبیعی خشونتبار تبدیل کرده است. با این وجود، مقیاس و ظاهر عظیم این پدیده، حس خفهکنندهای به مخاطب القا میکند و یکی از سکانسهای بهیادماندنی فیلم را رقم میزند.
8. لایستریگونیان (Laestrygonians)
یکی از جذابترین ابعاد تبلیغاتی فیلم، حضور جنگجویان غولپیکر نقرهای بودند که بخش اعظم خدمه اودیسئوس را نابود کردند. لایستریگونیانها در اسطوره اصلی نژادی از آدمخواران غولپیکرند. هرچند نولان از بخش آدمخواری آنها میکاهد، این غولپیکران با استفاده از جنگلهای پیچدرپیچ دو سوم خدمه گرسنه اودیسئوس را قتلعام میکنند.
هدف نولان از این صحنه، تقلیل تعداد ملوانان و نشان دادن ناتوانی خدمه در برابر این قدرت وحشتناک است. هرچند این سکانس ترسناک و وهمآلود است، اما کمی عجولانه به نظر میرسد؛ طوری که انگار با عجله وارد فیلم شده تا دلیل نابودی بیشتر خدمه را توضیح دهد.
7. اسکیلا (Scylla)
خدمه اودیسئوس برای فرار از خاریبدیس مسیر امنتری را انتخاب میکنند، اما درون آن خلیج کوچک، هیولای ششبازوی دیگری به نام اسکیلا کمین کرده است. این هیولا از میان کشتی عبور میکند و تعدادی از خدمه را بلعیده میکشد.
برخلاف خاریبدیس، اسکیلا با وجود حضور کوتاهش، تأثیر عمیقی بر روایت میگذارد. بلعیدن ملوانان و به شک انداختن بازماندگان نسبت به رهبری اودیسئوس، تغییراتی منفی در داستان ایجاد کرده و زمینهساز یک شورش بعدی میشود. طراحی شوم و وحشتناک این موجود، بهخصوص در سکانس ترس ناگهانی، تأثیری فوری بر مخاطب میگذارد و آن را به یکی از متمایزترین هیولاهای سینمایی بدل میکند.
6. سیرنها (Sirens)
داستان اودیسه بخشهای نمادین و مشهور زیادی دارد، اما سیرنها شاید یکی از شناختهشدهترین آنها باشند. در فیلم نولان، سیرنها موجوداتی افسونگر هستند که با آواز مسحکننده خود ملوانان را به سمت صخرهها میکشانند. نولان در به تصویر کشیدن سیرنها، به جای تکیه بر ظاهر هیولایی، بر جنبه روانشناختی و ادراکی تأکید میکند.
این موجودات جادویی نماد وسوسه و کشش به سمت ناشناختهها هستند. سکانس مواجهه با سیرنها در فیلم، با استفاده از تدوین صوتی و بصری استادانهای ساخته شده و مخاطب را همگام با گیجشدن ملوانان در دریای مهآلود قرار میدهد.
5. پولیفموس (Polyphemus) - سیکلوپ
هیچ روایتی از اودیسه بدون مواجهه با سیکلوپ یکچشم کامل نمیشود. پولیفموس در نسخه نولان، تجلی بیرحمی و خشم کور است. این غول پیکر که در غاری تاریک ساکن است، چند تن از همراهان اودیسئوس را میبلعد و نقش مهمی در طولانی شدن سفر بازگشت ایفا میکند.
نولان با استفاده از نورپردازی کم و فضاسازی بسته غار، حس خفگی و وحشت مطلق را به تصویر میکشد. نبرد هوشمندانه اودیسئوس برای نابودی چشم این غول، یکی از حماسیترین و نفسگیرترین صحنههای فیلم را خلق میکند.
4. سیرسه (Circe)
سیرسه، جادوگر قدرتمند که بخشی از ملوانان را به حیوانات تبدیل میکند، در فیلم نولان نه فقط یک جادوگر، بلکه نمادی از آزمون هوش و وسوسه است. تجلی او در فیلم، تقابل طبیعت وحشی و تمدن بشری را به نمایش میگذارد.
نبرد نرم اودیسئوس با سیرسه و توافقی که با او میبندد، استراحتگاهی کوتاه اما پرتنش در میان بحرانهای بیپایان دریا فراهم میآورد. دیالوگهای تندی و فضاسازی بصری قلعه سیرسه، عمقی فلسفی به این بخش از فیلم میبخشد.
3. پوزئیدون (Poseidon)
خدای خشمگین دریاها، موتور محرک تمامی رنجهای اودیسئوس است. پوزئیدون در فیلم نولان، مستقیماً به عنوان یک شخصیت در صحنههای اکشن ظاهر نمیشود، اما حضور او در قالب طوفانهای عظیم و امواج بلند و ویرانگر همواره حس میشود.
او تجسم غضب الهی و طبیعت رامنشدنی جهان است. تصویرسازی جلوههای ویژه از طوفانهایی که کشتی اودیسئوس را بلعیده، نشاندهنده خدایی است که با وسعت و خشمی بینظیر در حال بازپسخ دادن کبر و غرور بشری است.
2. ئولوس (Aeolus)
خدای بادها، نقش بسیار ظریفی در روایت دارد. ئولوس کیسهای حاوی تمامی بادهای نامساعد را به اودیسئوس میدهد تا سفر بازگشتش تسهیل شود. بیاحتیاطی و حیلهگری ملوانان در باز کردن این کیسه، نقطه عطفی در داستان ایجاد میکند و اودیسئوس را به عقب میراند.
نولان از این اسطوره برای تاکید بر خطای انسانی و تقدیر استفاده میکند. سکانس باز شدن کیسه بادها و طوفان ناگهانی که از آن بیرون میزند، از نظر بصری یکی از خیرهکنندهترین لحظات فیلم است.
1. الهه آتنا (Athena)
الهه حکمت و جنگ، همواره حامی و راهنمای اودیسئوس است. حضور آتنا در فیلم، پل ارتباطی میان آسمان خدایان و زمین انسانهاست. نولان آتنا را نه به شکل یک حضور مداخلهگر مداوم، بلکه به عنوان صدای خرد و وجدان درونی اودیسئوس تصویر میکند.
راهنماییهای او در لحظات بحرانی، از جمله مذاکره با پولیفموس و بیدار نگهداشتن روح امید در اودیسئوس، این الهه را به مهمترین شخصیت اسطورهای فیلم بدل میکند. تعامل بصری و فرازمینی میان آتنا و اودیسئوس، پایانبندی فیلم را به تجربهای متعالی و شاعرانه تبدیل میکند.
آینده سینمای حماسی در دستان نولان
نولان با این رویکرد جسورانه، اودیسه را نه تنها بازآفرینی یک افسانه باستانی، بلکه پلتفرمی برای کاوش در روان انسان و طبیعت به نمایش میگذارد. این موفقیت چشمگیر در گیشه نشان میدهد که مخاطبان مدرن همچنان تشنه تجربههای سینمایی بزرگنمایانه و اصیل هستند. منتظریم تا ببینیم این دستاورد فنی و روایی، چگونه آینده فیلمهای حماسی و رویکرد سایر کارگردانان به اسطورههای کهن را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
