انقلابی در دیرینهشناسی با شناسایی مولکولهای آلی در فسیل دایناسور
برای دههها دانشمندان تصور میکردند فسیلهای دایناسورها فقط سنگهای معدنیشده هستند و هیچ اثر بیولوژیکی از موجودات زنده در آنها باقی نمانده است. اما مطالعهای جدید روی یک فسیل خارقالعاده از ادمونتوسورس (Edmontosaurus) این باور دیرینه را به چالش میکشد. محققان دانشگاه لیورپول با استفاده از پیشرفتهترین روشهای آزمایشگاهی، بقایای پروتئین کلاژن را در استخوان این دایناسور ۶۶ میلیون ساله شناسایی کردهاند.
این یافته نهتنها بحثی داغ را که از اوایل دهه ۲۰۰۰ در میان دیرینهشناسان جریان داشته قوت میبخشد، بلکه میتواند مسیر تازهای برای مطالعه حیات ماقبل تاریخ باز کند.
کشف کلاژن در فسیل ادمونتوسورس
فسیل مورد مطالعه یک استخوان خاجی به وزن ۲۲ کیلوگرم از ناحیه لگن ادمونتوسورس است که در سازند هل کریک داکوتای جنوبی کشف شده. ادمونتوسورس یک گیاهخوار بزرگ با منقار اردکی بود که در اواخر دوره کرتاسه همزمان با تیرانوسوروس رکس زندگی میکرد.
تیم تحقیقاتی با ترکیب طیفسنجی جرمی، توالییابی پروتئین و روشهای میکروسکوپی، قطعاتی از کلاژن را درون بافت فسیل شده تشخیص دادند. کلاژن پروتئین اصلی ساختاری استخوان است و بهدلیل پایداری بالا، پیدایش آن در فسیل را نمیتوان بهسادگی ناشی از آلودگی مدرن دانست.
محققان دانشگاه UCLA نیز هیدروکسیپرولین، یک اسید آمینه اختصاصی کلاژن، را شناسایی کردند که تأیید دیگری بر حضور این پروتئین در فسیل است.
واکنش جامعه علمی؛ بحثی ۳۰ ساله
از سال ۲۰۰۵ که مری شوایتزر و همکارانش بافت نرم در فسیل تیرانوسوروس رکس را گزارش کردند، جدال بر سر بقایای مولکولی دایناسورها ادامه داشت. بسیاری از دانشمندان این یافتهها را به آلودگی باکتریایی یا مواد مدرن نسبت میدادند.
اما مطالعه جدید با استفاده همزمان از چند روش مستقل، این انتقاد را کمرنگ کرده. پروفسور استیو تیلور، رئیس گروه تحقیقاتی طیفسنجی جرمی دانشگاه لیورپول میگوید: «این تحقیق فراتر از شک نشان میدهد که بیومولکولهای آلی مانند کلاژن در برخی فسیلها واقعاً وجود دارند.»
نتایج این پژوهش در سال ۲۰۲۵ در مجله Analytical Chemistry منتشر شده است.
چرا این کشف مهم است؟
اگر پروتئینها بتوانند دهها میلیون سال در فسیلها باقی بمانند، دانشمندان به منبع اطلاعاتی بینظیری دست مییابند. با تحلیل این مولکولها میتوان:
- روابط تکاملی دایناسورها را دقیقتر تعیین کرد
- اطلاعاتی درباره رشد، تغذیه و بیماریهای آنها به دست آورد
- حتی به رمزگشایی از ساختار پروتئینهای باستانی و کاربردهای زیستی امروزی پرداخت
تیلور تأکید میکند که اکنون زمان آن رسیده تا موزهها و مجموعههای فسیل را با این نگاه جدید بازنگری کنند. شاید بسیاری از فسیلهای قدیمی که کنار گذاشته شدهاند، حاوی گنجینههای مولکولی باشند.
این کشف نهتنها تصویر ما از فسیلها را تغییر میدهد، بلکه مرز میان دیرینهشناسی و زیستشناسی مولکولی را بیش از پیش کمرنگ میکند.
