گورستان کوسههای باستانی: دندانهای فسیلی در فلات ابو-تارتور
بین سالهای 2020 تا 2022 مجموعهای از دندانهای فسیلشده متعلق به حداقل هفت گونهٔ کوسه در فلات ابو-تارتور در صحرای غربی مصر بازیابی شد. پژوهشگران محل را «گورستان کوسهها» توصیف کردهاند؛ مجموعهای که نمای تازهای از وضعیت دریاهای کمعمق و زیستبومهای دریایی دوران کرتاسه در قلب صحرا ارائه میدهد.
اهمیت کشف
- حضور دندانهای مربوط به هفت گونهٔ مختلف در یک محل نشاندهندهٔ زیستبوم متراکم و زنجیرهٔ غذایی تقویتشده برای شکارچیان بزرگ است.
- یکی از نمونهها به Scapanorhynchus raphiodon نسبت داده شده است؛ گونهای که پیشتر در آفریقا گزارش نشده بود و با کوسههای گابلین خویشاوند است (Goblin shark).
- دو گونهٔ دیگر، Serratolamna serrata و Squalicorax bassanii، برای نخستینبار در منطقهٔ مصر ثبت شدند که گسترهٔ جغرافیایی شناختهشدهٔ آنها را گسترش میدهد.
زمینهٔ زمینشناسی و شواهد رسوبی
فلات ابو-تارتور بخشی از تشکیلات دووی است؛ واحدی زمینشناسی از اواخر دورهٔ کرتاسه. رسوبات منطقه غنی از فسفوریتاند که از تجمع بقایای اسکلتها و پوستههای دریایی شکل گرفته و شرایط مناسبی برای حفظ فسیل فراهم میکند. دوران کرتاسه بین حدود 145 تا 66 میلیون سال پیش رخ داده و دورهای با دماهای کلی بالاتر و سطوح دریایی قابلتوجهاً متفاوت از امروز بود؛ در برخی برآوردها سطح دریا تا حدود 170 متر بالاتر از سطح فعلی قرار داشته است. چنین شرایطی امکان وجود دریاهای کمعمق را در مناطقی فراهم میکرد که امروز خشک بهنظر میرسند. برای جزئیات بیشتر میتوان به صفحهٔ کرتاسه در ویکیپدیا مراجعه کرد.
نمونهها، آنالیز و تفسیر زیستمحیطی
تجزیهوتحلیل اولیه نشان میدهد تنوع گونهای گزارششده نشانگر یک شبکهٔ تغذیهای غنی و حضور جمعیتهای فراوان ماهیان کوچک و بیمهرگان بوده است که منابع غذایی لازم برای شکارچیان بزرگ را فراهم میکردهاند. با این حال، احتمال زمانپذیری (time-averaging) وجود دارد؛ یعنی برخی از دندانها ممکن است از دورههای مختلف زمانی بهتدریج در رسوبات تجمع یافته و سپس همراه هم یافت شده باشند، بنابراین همهٔ نمونهها لزوماً همعصر نیستند.
ادامهٔ کاوشها و منابع انتشار
سرپرست تیم پژوهشی، طارق یاسین از دانشگاه قاهره، اعلام کرده کاوشها در فلات ابو-تارتور و نواحی همجوار ادامه خواهد یافت؛ چرا که پتانسیل بالایی برای یافتن فسیلهای تکمیلی و گونههای بیشتر وجود دارد. نتایج این مطالعه در مجلهٔ Cretaceous Research منتشر شده و متن کامل مقاله با DOI زیر در دسترس است:
https://doi.org/10.1016/j.cretres.2026.106476
اهمیت برای بازسازی تاریخ طبیعی
یافتن مجموعههای فسیلی در نواحی امروزهٔ بیابانی تصویر روشنی از تغییرات دریایی و اقلیمی میلیونها ساله ارائه میدهد. این دادهها امکان بازسازی زنجیرههای غذایی، توزیع زیستجغرافیایی گونهها و پاسخ اکوسیستمها به تغییرات محیطی را فراهم میکنند؛ دانشی که به سنجش بهتر تنوع زیستی گذشته و پیشبینی واکنش اکوسیستمها در آینده کمک میکند.
کاوشها در ابو-تارتور ادامه دارد و هر نمونهٔ جدید میتواند لایهای تازه به روایت پیچیدهٔ تاریخ طبیعی منطقه اضافه کند؛ از حضور ماهیان و لاکپشتها تا شکارچیان برترِ دوران کرتاسه.
