بررسیهای نوین بر روی استخوانهای کهنهسیرت در جزیره سولاوسی اندونزی، أقدمین شواهد مصرف مداوم و شبهاعتیادگی مواد مخدر گیاهی را به ۲۵ هزار سال پیش پیوند زده است. انسانهای یخچالی برای تسکین درد دندانهای مزمن، از فوفل آریکا (فوفل چویه) به روشی منحصر به فرد استفاده میکردند که رد پایشان تا امروز بر روی ماین دندانهایشان باقی مانده است.
راز رگههای عجیب در دندانهای یخچالی
مقالهای که در روز چهارشنبه ۹ سپتامبر در مجله Science Advances منتشر شده، بررسی دو استخوان جزئی متعلق به دو انسان کهنهسیرت را توصیف میکند. این دو نفر اگرچه با هزاران سال فاصله از یکدیگر در سولاوسی زندگی کردهاند، اما یک ویژگی مشترک آشکار داشتند: رگههای عمیق و غیرمعمول بر روی سطح ماین دندانهایشان.
آدام برام، باستانشناس دانشگاه گریفیت استرالیا و نویسنده اصلی مطالعه، به لایو ساینس توضیح داد: «این رگهها نتیجه مستقیم چویدن مداوم فوفل آریکا (Areca catechu) بودهاند. آنها هسته را میچویدند تا ماده آریکولین وارد لبهای شود و دهان را بیحس کند.»
چرخه شیطینی درد و بیحسی
فرد اول، مردی ۴۰ تا ۵۰ ساله، در بازه زمانی ۲۵ تا ۱۶ هزار سال پیش — همزمان با ماکزیمم یخچالی آخر — زیست میکرده است. فرد دوم نیز حدود ۷ تا ۶ هزار سال پیش در همین منطقه جان به جانة کرده بود. تحلیلهای میکروسکوپی و شیمیایی تأیید کرد که هر دو почти تمام عمر بلوغ خود را با چویدن فوفل سپری کردهاند.
اما این درمان خانهداری پیامدهای وحشتناکی داشت. برام میگوید: «هرچه بیشتر برای تسکین درد چویدند، دندانهایشان بیشتر تخریب شد.» رگهها تا حدی عمیق شدند که در یکی از نمونهها حفره معجون دندان (پالپ) آشکار شده بود. «این قطعاً درد بیپایانی بوده است» او افزود. فوفل در حالت خالص (بدون آهک خاموش) تنها اثر بیحسی موضعی دارد و اثرات تحریککنندهای که امروز با مخلوط کردن با آهک حاصل میشود، ایجاد نمیکند.
پیشینه مصرف مواد روانگرد در بشر
این کشف از نظر بارز با شواهد قبلی متمایز است. در سال ۲۰۱۷ شواهدی منتشر شد که نشان میداد نِاندرتالها از پوست چنار (Populus) حاوی اسید سالیسیلیک برای تسکین درد استفاده میکردند. اما برام تأکید میکند: «آن مصرف احتمالی و دارویی بود، اما موارد سولاوسی نخستین شواهد مصرف معمولی و اعتیادمانند یک ماده روانگرد گیاهی در بشر مدرن هستند.»
استفاده از گیاهان روانگرد در پیش از تاریخ گسترده بوده:
- ردهای گردهگل کاکتوس سیکلوتین (پیوته) ۱۰ هزار ساله در پرو
- باقیماندههای آبجو ۱۳ هزار ساله در اسرائیل
از چویدن ساده تا قید اعتیادکننده امروزی
امروز فوفل آریکا با اضافه کردن آهک خاموش (هیدروکسید کلسیم) به صورت «قید» (Quid) چویده میشود که اثر تحریککننده قوی و اعتیادآور دارد. حدود ۶۰۰ میلیون نفر در جنوب آسیا و اقیانوسیه از این ترکیب مصرف میکنند که سرطانزا شناخته شده و چون اغلب با توتون مخلوط میشود، عامل اصلی سرطان دهان در آن مناطق است.
محققان فرضیه میاندازند که استفاده از آهک خاموش حدود ۴ هزار سال پیش در عصر نئولیتیک در سولاوسی آغاز شده — شاید ابتدا برای جلوگیری از انجماد سفالین در فرآیند پختن — و سپس وارد فرهنگ چویدن فوفل شده است. برام میگوید: «چویدن فوفل امروزی احتمالاً از یک تمرین بسیار سادهتر و کهنهتر تکامل یافته: صرفاً چویدن هسته فوفل برای بیحسی کردن درد.»
مصرف مخدرها پیش از کشاورزی
این یافتن چالش عمدهای برای نظریههای کهن باستانشناسی است. برخی محققان معتقد بودند استفاده از گیاهان روانگرد نتیجهی ثباتنشینی و کشاورزی در نئولیتیک بوده است. اما مرد فوفلچو سولاوسی هزاران سال پیش از کشاورزی در هلاله بارز (حدود ۱۲۵۰۰ سال پیش) زندگی میکرده است.
الیزا گرا دوخه، باستانشناس پیش از تاریخ دانشگاه والادولید اسپین که در مطالعه شرکت نداشت، این کار را «تحقیق فوقالعاده» نامید و گفت: «این مطالعه شواهد به طور خاص قانعکننده و مستقیم برای انتیک بودن مصرف مواد مخدر ارائه میدهد.» این کشف نشان میدهد که رابطه بشر با مواد تغییر حال وfoundation ذهن، ریشه در اعماق تاریخ شکارکنندگان-گردآورندگان دارد، نه در مزارع نئولیتیک.
