نهنگهای بلوگا، این پستانداران اجتماعی و نمادین قطب شمال، مدتهاست که محققان را با پیچیدگی رفتارهای خود شگفتزده کردهاند. اکنون یک پژوهش بلندمدت نشان داده است که تغییر مداوم جفت در طول عمر طولانی این حیوانات، کلید حفظ سلامت ژنتیکی جمعیتهای کوچک و منزوی آنهاست. این یافته که در مجله Frontiers in Marine Science منتشر شده، بر پایه تحلیل دیانای بیش از ۶۰۰ نهنگ بلوگا در خلیج بریستول آلاسکا طی ۱۳ سال به دست آمده است.
معمای زندگی مخفیانه نهنگهای سپید
نهنگهای بلوگا (Delphinapterus leucas) از جمله چالشبرانگیزترین پستانداران دریایی برای مطالعه هستند. بیشتر زندگیشان در زیر آبهای یخزده قطب شمال میگذرد و مشاهده مستقیم آنها تقریباً غیرممکن است. با این حال، تیمی از محققان دانشگاه فلوریدا آتلانتیک، وزارت ماهی و شکار آلاسکا و شکارچیان بومی آلاسکا با جمعآوری نمونههای بافت از ۶۲۳ نهنگ در خلیج بریستول، موفق به رمزگشایی از الگوهای جفتگیری این گونه شدند.
دکتر گرگ اوکوری-کرو، نویسنده اصلی مقاله، میگوید: «ما هنوز اطلاعات بسیار کمی از نهنگهای بلوگا داریم، با وجود محبوبیت فوقالعادهشان. دلیل اصلی دشواری مطالعه گونهای است که در زیر امواج و یخهای شمال زندگی میکند. اما همین چالش است که کشف را، وقتی رخ میدهد، هیجانانگیزتر میکند.»
پیشبینیهای تکاملی و نتایج غیرمنتظره
پژوهشگران ابتدا بر اساس نظریه تکامل و تفاوت اندازه نرها و مادهها (نرها به طور قابل توجهی بزرگتر هستند) و همچنین تولید مثل محدود مادهها (هر چند سال یک گوساله)، پیشبینی کردند که سیستم جفتگیری بلوگاها به صورت چندهمسری (polygynous) باشد؛ یعنی تعداد محدودی از نرهای بزرگ و رقابتی، بیشتر جفتگیریها را در یک فصل به خود اختصاص دهند. اما نتایج تحلیل ژنتیکی چیز دیگری نشان داد.
دکتر اوکوری-کرو توضیح میدهد: «نرهای بلوگا واقعاً چندهمسر بودند، اما فقط به طور متوسط. محیط سهبعدی آبی احتمالاً توانایی نر را برای خواستگاری یا جمعآوری چندین ماده محدود میکند. با این حال، عمر طولانی ممکن است کلید ماجرا باشد. بلوگاها میتوانند تا ۹۰ سال یا بیشتر زندگی کنند. بنابراین نرها میتوانند با تضمین چند جفتگیری در هر سال، یک بازی بلندمدت را دنبال کنند.»
اما داستان مادهها به همان اندازه جذاب است. مشخص شد که مادهها به طور منظم در طول فصلهای جفتگیری جفت خود را عوض میکنند. این استراتژی «شرطبندی ریسک» (bet-hedging) نام دارد و به مادهها کمک میکند تا خطر جفتگیری با نرهای باکیفیت پایین را کاهش دهند. در واقع، با وجود اینکه همه نهنگها فرزندان نسبتاً کمی دارند، تنوع در میان نرها بیشتر است، اما نه به اندازهای که انتظار میرفت.
تنوع ژنتیکی بالا در جمعیت کوچک
یکی از غیرمنتظرهترین کشفیات مربوط به سلامت ژنتیکی جمعیت خلیج بریستول بود. با وجود اینکه این جمعیت تنها حدود ۲۰۰۰ فرد دارد، تنوع ژنتیکی آن بسیار بالا و نشانههای همخونی بسیار کم است. به نظر میرسد تغییر مداوم جفت در طول عمر طولانی (چند دهه) این نهنگها، نقش مهمی در حفظ سلامت ژنتیکی و جلوگیری از کاهش تنوع ایفا میکند.
پیامدهایی برای حفاظت از گونه
این یافتهها اهمیت زیادی برای حفاظت از نهنگهای بلوگا و سایر گونههای در معرض خطر دارد. جمعیتهای کوچک و منزوی معمولاً با خطر همخونی و کاهش تنوع ژنتیکی مواجه هستند. اما سیستم جفتگیری انعطافپذیر بلوگاها نشان میدهد که برخی گونهها میتوانند با استراتژیهای رفتاری خاص، این خطرات را دور بزنند. شاید این الگوی تکاملی هوشمندانه، برای سایر پستانداران دریایی و حتی گونههای خشکی زی در شرایط مشابه نیز الهامبخش باشد. آینده پژوهشی در این زمینه میتواند مشخص کند که آیا این رفتار در سایر جمعیتهای بلوگا در سراسر قطب شمال نیز وجود دارد یا خیر.
